DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.201PGKey words – machine learning, reservoir scheme management, Python code, simulation models, water level fluctuation SUMMARYManagement of water resources has come to a point where its complexity often cannot be resolved with use of existing empirical or theoretical methods [1] [2]. The complexity has arised with the ever increasing demands from water resources, primarely needs for clean drinking water, water for irrigation of agricultural fields, energy production, and flood protection on the other end [3]. Most reservoir schemes have become multi-user, complying with needs opposing eachother in quantity, quality and timing. In the past and at some extend at the present also, scheme operators use simple charts of data correlation on which decisions are made for release of water to a certain water user. However, many schemes are not single-reservoir but multi-reservoir, and decisions made on upper reservoirs impact the impoundment on the downstream reservoir by default. Therefore, scheme operators are facing incresed pressure on optimal operation with their schemes and release of water for downstream users. As a result, research has been conducted on possible use of machine learning algorithms to find a target parameter of interest, in the following case chosen as water level of the most downstream reservoir in a complex, multi-reservoir scheme.Through the process of train and test, prediction on water level of a reservoir is conducted for the chosen scheme of three existing reservoirs in the lower valley of ‘Treska’ river located in Republic of North Macedonia. The scheme consists of ‘Kozjak’, ‘Sv. Petka’ and ‘Matka’ reservoirs, all existing and in function. ‘Kozjak’ is the most upstream reservoir, whereas ‘Matka’ is the...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.187PKKey words – Northen Togo, Savanne area, contact water-rocks, minerals dissolutions, hydrogeochemical facies ABSTRACTIn response to challenges related to drinking water quality in the Savane region of northern Togo, a detailed hydrogeochemical study was conducted to address the growing demand for safe groundwater. The study focused on analysing the major cations and anions that define the hydrogeochemical signature of the water. An initial assessment of mineralisation processes indicated that water–rock interaction is the dominant mechanism influencing groundwater chemistry. Analysis of water hardness showed that most samples fall within the “slightly hard” category. These elements are derived from the dissolution of certain silicate minerals such as plagioclases (abite, anorthite, etc.), micas and certain clay minerals (illite, kaolinite, smectite, etc.). Using the Piper diagram, the different water types were identified and linked to the lithology of their respective aquifers. Among others, we can mention: Bicarbonate–calcium–magnesium facies in basement aquifers, Bicarbonate–sodium–potassium facies for claystone, silexite, and carbonate formations, Bicarbonate–chloride–potassium/sodium facies in sandstone units, Bicarbonate–calcium–sodium facies for alluvial deposits. Spatial distribution maps of the major ions were also generated, highlighting zones of predominance for each ion. The spatial distribution maps revealed a predominance of magnesium and silica in groundwater from basement formations, whereas Na+, Ca2+, Cl–, HCO₃⁻ and SO₄²⁻ ions are more dominant in groundwater originating from other geological units. Finally, an evaluation of water potability based on WQI for consumptions purpose assigns a good quality (WQI=24.49) to all waters in the area. For irrigation purpose, sodium percentage and alkalinity power showed that most groundwater samples are of excellent quality, with only a few exceptions. Autori: Eugène PYABALO KATANSAO, Kodjovi ZONDOKPO,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.175SKljučne reči – drenažni sistem, nivo podzemne vode, faktor stabilnosti, SEEP/W, SLOPE/W REZIMEU ovom radu analiziran je uticaj različitih konfiguracija drenažnih sistema na stabilnost kosina sastavljenih od glinovitih materijala. Istraživanje obuhvata procjenu efekata dubine, razmaka i broja drenova na porne pritiske i faktor sigurnosti. Numeričke simulacije su izvedene korištenjem softvera SEEP/W i SLOPE/W, čime je modelirano strujanje podzemnih voda i stabilnost kosina u stacionarnim i nestacionarnim uslovima. Rezultati pokazuju da dubina ukopavanja drenova ima presudan uticaj na smanjenje pornih pritisaka i povećanje stabilnosti kosina, naročito kod zemljišta sa niskom hidrauličkom provodljivošću. Povećanje broja drenova dodatno poboljšava stabilnost u slabije propusnim glinama, dok je taj efekat manji u propusnijim materijalima. Optimalno usklađivanje dubine, razmaka i rasporeda drenova omogućava efikasno smanjenje pornih pritisaka i dugoročno povećanje stabilnosti kosina. Autori: Sena SPAHIĆ, Nerma LAZOVIĆ, Anis BALIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Feng, Y., Yan, F.; Wu, L., Lu, G., Liu, T. Numerical Analyses of Slope Stability Considering Grading and Seepage Prevention. Water 2023, 15, 1745. https://doi.org/10.3390/w15091745[2] Seepage Modeling with SEEP/W, GEO-SLOPE International Ltd., Canda, 2015.[3] Richards, L. Capillary conduction of liquids through porous mediums. Physics 1, pp. 318-333, 1931. 10.1063/1.1745010[4] Stability Modeling with SLOPE/W, GEO-SLOPE International Ltd., Canda, 2008.[5] Anderson, M.P., Woessner, W.W., Hunt, R.J.: Applied Groundwater Modeling – Simulation of Flow and Advective Transport, Elsevier – Academic Press, USA, 2015.[6] Spahić, S.: Efekat odvodnje na stabilnost kosina (master rad), Univerzitet u Sarajevu – Građevinski fakultet, Sarajevo,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.165RKljučne reči – Željka RUDIĆ, Dragiša STEVIĆ, Vladimir DENIĆ, Mile BOŽIĆ REZIMEU okviru ovog rada, prikazana je ocena stanja drenova postavljenih na teritoriji Pančevačkog rita. Sprovedeni su obimni terenski radovi, tokom kojeg je pregledano 103 drena i iskopano 400 zemljišnih profila. Rezultati terenskih radova su analizirani i izvršena je preliminarna procena funkcionalnosti horizontalne cevne drenaže na osnovu stanja useva, zemljišta i stepena zagušenja unutar drenažnih cevi, budući da smanjeni poprečni profili cevi narušavaju ukupnu funkcionalnost drenaže. Analiza stanja izliva pokazala je da je 85% analiziranih drenova nefunkcionalno, pre svega zbog fizičkih prepreka koje onemogućavaju protok vode. Daljom analizom je, takođe, utvrđeno da, iako je funkcionalnost drenaže značajno narušena zbog nefunkcionalnosti drenažnih izlivnika, stanje u vezi sa zapunjenošću/prohodnošću preostalih deonica drenažnih cevi je takvo da postoji opravdana i stručno utemeljena potreba za njihovom rehabilitacijom (zamena oštećenih izlivnika, ispiranje zapušenih drenova, eventualna zamena oštećenih deonica drenova). Dobijeni rezultati mogu da se ekstrapoliraju na šire područje i da se u daljem radu koriste za procenu potrebnih investicija za sprovođenje mera rehabilitacije drenažnog sistema. Autori: Željka RUDIĆ, Dragiša STEVIĆ, Vladimir DENIĆ, Mile BOŽIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Allred BJ, Redman JD. 2010. Location of Agricultural Drainage Pipes and Assessment of Agricultural Drainage Pipe Conditions Using Ground Penetrating Radar. Journal of Environmental and Engineering Geophysics. 15(3): 119-134.[2] Ayars JE, Evans GE. 2015. Subsurface drainage—what’s next? Irrigation and Drainage 64: 378-392. DOI: 10.1002/ird.1893[3] Bos MG, Burton M, Molden D. 2005. Irrigation and drainage performance assessment: practical guidelines. Available from: https://doi.org/10.1079/9780851999678.0000[4] Božić M, Nikolić G, Milošev D, Rudić Ž, Tomović S. 2014. Assessment of groundwater management using MODFLOW and benefit-cost analysis. Irrigation and Drainage...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.147SKljučne reči – klimatske promjene, resursni paradoks, poljoprivredna proizvodnja, vodni resurs, navodnjavanje REZIMEKlimatski trendovi pokazuju veoma izraženu vremensku i prostornu neravnomijernost padavina. Ova pojava se iskazuje kao „resursni paradoks“ u slučaju kada su padavine najoskudnije u vegetacionom periodu i u područjima u kojima su koncentrisani najkvalitetniji i najveći zemlјišni resursi za poljoprivrednu proizvodnju. Zbog toga se stvaraju oštra ograničenja razvoja agrarnog kompleksa, od primarne proizvodnje, do najviših nivoa finalizacije. Zaostajanja u agrarnom kompleksu djeluju destabilizirajuće na ostale oblasti privređivanja, što stvara ekonomski, društveni i tehnički okvir za razvoj polјoprivrede u uslovima uređenih i upravlјanih vodnih režima. U navedenim uslovima, navodnjavanje postaje jedan od klјučnih razvojnih, ne samo polјoprivrednih, već i društvenoekonomskih cilјeva i prioriteta. Uređeni i upravljani vodni režimi podrazumijevaju obezbjeđenje vodnog resursa za potrebe navodnjavanja. To znači da voda za navodnjavanje treba da ima odlike socijalne, ekonomske i ekološke kategorije, odnosno pored tri atributa vode prisutne na slivu, koja se definiše matričnom strukturom V = L,Q,K, (L – lokacija, Q – količina i K – kvalitet vode), mora da posjeduje i četvrti, izuzetno važan – postojanje uslova za zahvatanje, korišćenje i zaštitu voda. Pri tome je veoma važno ispuniti složenu ciljnu strukturu višenamjenskog korišćenja voda, kao i potrebne doprinose zaštite životne sredine. U integralnom upravljanju vodama sektor voda treba da prepozna raspoložive kapacitete vodnog resursa za potrebe navodnjavanja i ponudi moguća tehničko-tehnološka rješenja sektoru poljoprivrede. Uz pouzdane prostorne identifikacije perspektivnih poljoprivrednih površina, koordinisani pristup će nedvosmisleno pokazati da pojavu „resursnog paradoksa“ treba rješavati integrisano sa drugim sektorima, odnosno planiranjem mikro, manjih, srednjih ili velikih akumulacija, koje će imati jednonamjensku ili višenamjensku ulogu. U ovom radu daje...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.139SKljučne reči – porozni asfalt, infiltracija, drenaža, Richards-ova jednačina, Difuzioni talas REZIMESa stanovišta bezbednosti saobraćaja, zadržavanje vode na kolovozu je kritično zbog pojave efekta akvaplaninga, koji je najizraženiji u infleksionim zonama gde su podužni i poprečni nagibi jako mali. Efikasno dreniranje ovih zona može se postići ugradnjom poroznog asfalta koji u odsustvu nagiba omogućava infiltraciju površinskog sloja vode. Da bi se adekvatno istražio ovaj način dreniranja kolovoza, neophodno je sprovesti detaljna eksperimentalna i numerička ispitivanja hidrauličkih svojstava poroznog asfalta. To predstavlja jedan od glavnih ciljeva RESAFE (“Road and Environmental Safety related to water – pavement interactions”) projekta čiji su preliminarni rezultati prikazani u ovom radu. Rezultati obuhvataju i) razvoj numeričkog modela koji spaja površinsko i podpovršinsko tečenje u vertikalnoj ravni duž podužnog nagiba, i ii) eksperimentalne rezultate prikupljene u svrhu kalibracije parametara modela. Numerički model neiterativnim postupkom spregnuto rešava Richards-ovu jednačinu kojom se opisuje podpovršinsko tečenje, i jednačinu Difuzionog talasa kojom se opisuje površinsko tečenje u zasićenim zonama. Za validaciju ovog modela sprovedena su tri laboratorijska testa na Građevinskom fakultetu Univerziteta u Beogradu koji podrazumevaju merenje kumulativne zapremine dreniranog oticaja i debljine nadsloja vode na nizvodnoj strani kanala ispunjenog poroznim asfaltom. Testovi obuhvataju slučaj gde usled slabijeg dotoka na uzvodnoj strani kanala ne dolazi do formiranja površinskog toka pri nagibima dna kanala od 15% i 5% (prva dva testa), kao i slučaj gde se usled značajnijeg dotoka formira nadsloja vode od 7 cm na nizvodnom kraju (treći test). Model pokazuje zadovoljavajuće slaganje sa svim prikupljenim eksperimentalnim podacima, a optimalne (kalibrisane) vrednosti parametara iskorišćene su za određivanje analitičke krive vlažnosti i krive vodoprovodljivosti poroznog asfalta. Prema očekivanjima, rezultati...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.125LKljučne reči – Otvoreni tokovi, Videometrija, Akciona kamera, SSIMS-Flow, Percentil. REZIMEUnapređivanje metoda merenja protoka sve je zastupljenije u današnjim istraživanjima. Primena metoda videometrije za merenje protoka u otvorenim tokovima je moderniji vid merenja protoka koji ima veliki potencijal u praksi. Cilj ovog rada je unapređenje dosadašnjih istraživanja sprovedenih na Institutu za hidrotehniku i vodno ekološko inženjerstvo Građevinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu na temu videometrijskih metoda merenja protoka u otvorenim tokovima, kao i analiza mogućnosti etaloniranja merne nesigurnosti. Osnovna ideja pristupa je definisanje brzine kretanja vidljivog dela toka vode – po pravilu slobodne površine. Ova metoda koristi video kameru i računske algoritme za analizu snimaka toka vode. Proces merenja se zasniva na video snimanju toka vode. Računski program obradom i analizom video snimaka na kome su praćena kretanja plutajućih tragova određuje brzine njihovog kretanja, odnosno brzinu tečenja vode. Eksperimenti su izvedeni na laboratorijskom kanalu pri različitim uglovima i udaljenostima kamere od površine vode, kao i različitim uglovima nizvodne ustave. Analiza video zapisa obavljena je pomoću softvera SSIMS-Flow koji koristi metode optičkog toka. Rezultati videometrijiskih merenja, odnosno osrednjene protokometrijske komponente površinske brzine duž odabranih profila su poređeni sa referentnim vrednostima brzine (m/s).Izvršena je analiza optimalne aproksimacije srednje profilske brzine, na osnovu rangiranja izmerenih površinskih brzina duž odabranog profila, pri čemu je utvrđeno da 95. percentil daje najmanja odstupanja u odnosu na referentne vrednosti merenja. Analizirana su i odstupanja u zavisnosti od Frudovog broja (pokazatelj režima tečenja), dubine vode u kanalu i referentne (merodavne) brzine vode u kanalu. Autori: Jovana LAKIČEVIĆ, Damjan IVETIĆ, Robert LJUBIČIĆ, Strahinja NIKOLIĆ, Ljiljana BRAJOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Larrarte, F., Lepot, M., Clemens-Meyer, F.H., Bertrand-Krajewski,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.115MKljučne reči – monitoring, termoelektrana Kakanj, teret zagađenja, tretman otpadnih voda REZIMEMonitoring emisija zagađujućih tvari ključni je segment sistema upravljanja kvalitetom voda i zaštite okoliša, te se njegovo provođenje mora realizirati kontinuirano i u skladu s važećom regulativom, posebno Uredbom o uslovima ispuštanja otpadnih voda u okoliš i sisteme javne kanalizacije. U ovom radu prikazana je kvantifikacija opterećenja okoliša termoelektrane Kakanj kroz određivanje ekvivalentnog broja stanovnika (EBS), u skladu sa zakonskim okvirom Federacije Bosne i Hercegovine. Analiza je izvršena na osnovu monitoringa ključnih parametara kvaliteta otpadnih voda (temperatura, proticaj, ukupni fosfor, ukupni azot i dr.) tokom 48-satnog uzorkovanja u 2020. godini. Dobijeni rezultati omogućuju pouzdanu procjenu ukupnog zagađivačkog tereta u navedenom periodu, što ujedno čini osnovu za obračun posebne vodne naknade. Utvrđeno je da su izmjerene vrijednosti emisija tehnoloških otpadnih voda u okviru zakonski propisanih graničnih vrijednosti, pri čemu najveći doprinos ekvivalentu štetnosti potiče od prisutnosti toksičnih supstanci. Nadalje, racionalizacija potrošnje vode i unapređenje tretmana otpadnih voda predstavljaju ključne mjere koje će dugoročno doprinijeti poboljšanju ekološkog statusa površinskih vodotoka. Autori: Mirza MUJČIĆ, Emina HADŽIĆ, Hata MILIŠIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Hadžić E. i Bonacci O.: G Okolišno prihvatljivo upravljanje vodotocima, Univerzitet u Sarajevu, Građevinski fakultet, Sarajevo, 2019[2] Mekić N. i Serdarević A.: Metodologija obračuna vodnih naknada – Određivanje terete zagađenja otpadnih voda, Orginalni naučni rad, Vodoprivreda 0350-0519, Vol. 50 (2018) No. 294-296 p. 281-292[3] Mayer D.: Voda od nastanka do upotrebe, Zagreb: Prosvjeta, 2004[4] Štrkalj A.: Onečišćenje i zaštita voda, Metalurški fakultet, Sisak, 2014[5] Šarac M., Antunović M. i Bulić O.: Upravljanje vodama u Federaciji BiH, stanje i ciljevi do 2022. g. (Izvod iz strategije upravljanja vodama...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.99SKljučne reči – procjedne vode, tretman, deponije, membrane, recirkulacija REZIMEUpravljanje otpadom predstavlja jedan od ključnih izazova savremenog društva, s obzirom na sve veći pritisak na okoliš, urbanizaciju i promjenjive potrošačke navike. Procjedne vode deponija, kao jedan od najopasnijih nusproizvoda procesa odlaganja otpada, predstavljaju kompleksan tehničko–tehnološki izazov zbog visokih koncentracija huminskih materija, amonijaka, teških metala, ksenobiotika i soli. Ovaj rad daje pregled savremenih tehnologija tretmana procjednih voda, s fokusom na period 2010–2025. godine, uključujući kombinovane biološke, fizikalno-hemijske i membranske procese (UF, NF, RO, MBR). Poseban naglasak stavljen je na primjenjivost membranskih sistema, izazove u radu (začepljavanje, troškovi, upravljanje koncentratom), te potrebu za predtretmanom i faznim pristupom. Uz to, rad obuhvata pregled mogućnosti recirkulacije procjednih voda u tijelo deponije, kao i tehnološke opcije predtretmana koje omogućavaju ispuštanje efluenta u javni kanalizacioni sistem. Cilj rada je objediniti naučna i praktična iskustva te prikazati opcje za izbor optimalnih tehnologija zasnovanih na lokalnim uslovima, uz naglašenu potrebu za individualnim pristupom svakoj deponiji, uz kvalitetnu karakterizaciju filtrata i pilot–testiranje. Autor: Prof.dr Amra SERDAREVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Serdarević, A., Upravljanje čvrstim otpadom, Građevinski fakultet Univerziteta u Sarajevu, 2016.[2] Uredba o uslovima ispuštanja otpadnih voda u okoliš i sisteme javne kanalizacije („ Sluzbene novine FBiH“, broj: 26/20 i 96/20, 1/24)[3] Serdarević, A., Šuvalija, S., Džubur, A., & Lozančić, Ž. (2022). Role of the Landfill Capping System in the Leachate Production. Springer.[4] Barakat, M.A. et al. (2020). Estimation and management of leachate generation in municipal solid waste landfills under different climatic conditions. Environmental Monitoring and Assessment, 192(6), 398.[5] Serdarević, A. (2021). Landfill leachate management – Control and treatment: Case study Smiljevići, Sarajevo. International Symposium on...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.83DKljučne reči – reverzibilne hidroelektrane, pumpno-akumulaciona postrojenja, obnovljivi izvori energije, GIS analize, višekriterijumsko rangiranje REZIMEUbrzani razvoj obnovljivih izvora energije, pre svega solarnih- i vetroelektrana, uslovio je potrebu za razvojem efikasnih rešenja za skladištenje energije i bilansiranje elektroenergetskog sistema. Reverzibilne hidroelektrane (RHE) i pumpno-akumulaciona postrojenja (PAP) predstavljaju najpouzdaniji i najefikasniji vid skladištenja energije u savremenim elektroenergetskim sistemima, sa dominantnim udelom u ukupnim svetskim kapacitetima za skladištenje energije. U cilju identifikacije najpogodnijih lokacija za razvoj ovih sistema u Republici Srbiji razvijena je SMART-PSH (Site Mapping and Ranking Technique for Pumped Storage Hydropower plants) metodologija, koja objedinjuje GIS analize, ekspertsku procenu i višekriterijumsko rangiranje. Ovaj pristup omogućava automatizovano i sistematično pretraživanje prostora, uz uvažavanje širokog spektra kriterijuma – od topografskih, hidroloških i geoloških, do ekoloških, infrastrukturnih i socio-ekonomskih. Rezultati primene SMART-PSH metodologije omogućavaju efikasno prepoznavanje i vrednovanje potencijalnih lokacija za izgradnju RHE i PAP sistema, pružajući osnovu za strateško planiranje i dalji razvoj elektroenergetskog i vodoprivrednog sektora Republike Srbije u skladu sa ciljevima energetske tranzicije i povećanja učešća obnovljivih izvora energije. Autori: Tina DAŠIĆ, Andrijana TODOROVIĆ, Miloš STANIĆ, Ljubodrag SAVIĆ,Miloš IVETIĆ, Marija MILIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Ahmadi H., Shamsai A. (2009) Preliminary Site Selection of Pumped Storage Hydropower Plants – A GIS-based approach, Amirkabir International Journal of Modeling, Identicifation, Simulation and Control (41), 25-32, https://miscj.aut.ac.ir/article_237_b4eb737aae37f83d421b6796a8922ddf.pdf[2] Ahmed H., Mohamed M., Saleh S. (2021) A GIS model for exploring the water pumped storage locations using remote sensing data, The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Sciences (24), 515-523, https://doi.org/10.1016/j.ejrs.2021.09.006[3] CORINE 2018’. Accessed: Aug. 31, 2021. [Online]. Available:https://land.copernicus.eu/pan-european/corine-land-cover/clc2018[4] de Luis-Ruiz J.M., Carcedo-Haya J., Pereda-García R., Castro-Alonso P., Perez-Alvarez R. (2022) Optimal...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.69DKljučne reči – rečno korito, metod Ekersa, model razmene količine kretanja, validacija, ADCP uređaj hidrogram talasa velike vode REZIMEU ovom radu se za procenu protoka koriste metode Ekersa i razmene količine kretanja koje su do sada detaljno testirane na osnovu rezultata laboratorijskih ogleda u kanalima sa poprečnim presekom jednostavne geometrije (dvogubo pravougaono ili trapezno korito) ili na deonicama vodotoka sa uređenim koritom (dvogubo trapezno korito). Prema saznanjima autora, ove metode još uvek nisu u značajnijem obimu proverene u prirodnim koritima. Hidrološka stanica Bezdan na reci Dunav ima zadovoljavajući fond merenja protoka u domenu velikih voda i pruža mogućnost za poređenje i validaciju dve metode. Na ovoj hidrološkoj stanici mereni su protoci tokom tri poplavna talasa: u julu 2009. godine (dva merenja), junu 2010. (jedno merenje) i junu 2013. (četiri merenja). Svi izmereni protoci veći su od 6000 m3/s. Merenja je obavio RHMZ Srbije pomoću ADCP uređaja. Pošto ovaj uređaj tokom merenja snima dubine, moguće je rekonstruisati deo poprečnog preseka pod vodom u onom njegovom delu u kojem je čamac sa opremom mogao da obavi merenja (u plitkim zonama merenje je nepouzdano, a postoji i opasnost od oštećenja opreme). Delovi poprečnog preseka izvan osnovnog korita rekonstruisani su na osnovu satelitskih snimaka za poznate položaje mernih preseka. Na osnovu ovako određene geometrije korita za veliku vodu i zabeleženih vodostaja, izračunati su protoci primenom ove dve metode i upoređeni su sa merenjima iz 2013. godine. Imajući u vidu česte morfološke promene korita, izabrana je jedna godina i to ona sa najvećim brojem merenja. Autori: Dejana ĐORĐEVIĆ, Aleksa KOLAŠINAC, Radivoje TOMAŠEVIĆ, Nikola KOVAČEVIĆ, Matija MATIĆ, Jovana JANJIĆ, Lazar DELIĆ, Ivana DMITROVIĆ,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.59TKljučne reči – HEC-HMS, modeli epizoda, merodavni protoci, metoda naizmeničnih blokova, SCS-CN metoda REZIMEPouzdana ocena računskih velikih voda je jedan od najvažnijih i najkompleksnijih zadataka hidrologije, posebno ukoliko se radi o hidrološki neizučenim slivovima. Na tim slivovima se računske velike vode određuju na osnovu računskih kiša i hidrološkog modela epizoda. S obzirom da ne postoje opšteprihvaćene smernice za proračun, definisanje hijetograma računskih kiša i odabir hidrološkog modela predstavljaju subjektivne odluke modelara. Međutim, ove odluke mogu značajno da utiču na dobijene računske protoke. U ovom radu je razmatran uticaj (1) širine bloka hijetograma računskih kiša dobijenih metodom naizmeničnih blokova, i (2) metode gubitaka u hidrološkom modelu na dobijene računske velike vode na profilima u gornjem delu slive reke Toplice. Za potrebe ovih analiza razvijen je semi-distribuiran model primenom softverskog paketa HEC-HMS, dok su hijetogrami računskih kiša formirani na osnovu HTP krivih određenih za glavnu meteorološku stanicu Kopaonik. Dobijene računske velike vode poređene su sa kvantilima istog povratnog perioda na lokacijama tri hidrološke stanice na ovom delu sliva: Magovo, Merćez i Donja Selova. Rezultati pokazuju da dobijene računske velike vode mogu značajno da odstupaju od kvantila, pri čemu na odstupanje mnogo više utiče model gubitaka nego širina bloka hijetograma računskih kiša. Odstupanja u velikim vodama kraćih povratnih perioda (50 i 100 godina) pokazuju sličan šablon ponašanja, koji se razlikuje od najekstremnijih 1000-godišnjih velikih voda. Rezultati prikazani u ovom radu ilustruju kompleksnost i neizvesnosti koje prate proračun velikih voda na neizučenim slivovima, i ukazuju na potrebu da opsežnim istraživanjima kako bi se postupak ovih proračuna standardizovao. Autori: Andrijana TODOROVIĆ, Ana VUJADINOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] M. Jovanović, A. Todorović, and...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.45DKljučne reči – klimatske promene, ekstremne dnevne padavine, ekstremne časovne padavine, mapiranje kvantila, Digitalni atlas klime Srbije, ERA5 reanaliza REZIMEKlimatske promene menjaju atmosferske uslove koji generišu ekstremne padavine, što direktno utiče na pouzdanost brojnih hidroloških analiza. U ovom radu analizirane su projekcije promena 10- i 100-godišnjih kvantila ekstremnih dnevnih i kratkotrajnih padavina za sliv reke Toplice do 2100. godine. Procene su zasnovane na projekcijama maksimalnih godišnjih dnevnih padavina iz ansambla klimatskih modela u Digitalnom atlasu klime Srbije, koje su dovedene u vezu sa maksimalnim dnevnim i kratkotrajnim padavinama iz ERA5 reanalize. Ocenjeni kvantili ekstremnih dnevnih i ekstremnih kratkotrajnih padavina dobijeni iz nizova formiranih na osnovu modela za vremensko razlaganje dnevnih padavina tehnikom mapiranja kvantila, korigovani su u postupku naknadne obrade prema osmotrenim podacima sa meteorološke stanice Kuršumlija. Rezultati ukazuju na prostorno neujednačene, ali pozitivne promene kvantila. Najveći porast 100-godišnjih kvantila ekstremnih kratkotrajnih padavina je u nizijskim oblastima (i do 58%) u odnosu na referentni period 1971–2000. godine. Promene u ostalim delovima sliva uglavnom su manje izražene, osim u zapadnom delu, na padinama Kopaonika. Autori: Nikola ĐOKIĆ, Borislava BLAGOJEVIĆ, Vladislava MIHAILOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Tabari, H.: Climate change impact on flood and extreme precipitation increases with water availability. Scientific reports, 10(1), 13768, 2020.[2] Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental. Panel on Climate Change. Cambridge University Press, 2021.[3] Martinkova, M., & Kysely, J.: Overview of observed Clausius-Clapeyron scaling of extreme precipitation in mid-latitudes. Atmosphere, 11(8), 786, 2020.[4] Tošić, I., da Silva, A. S. A., Filipović, L., Tošić, M.,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.35TKljučne reči – adaptacija na klimatske promene, automatska kalibracija, HBV-light model, hidrološki potpisi, unutargodišnja raspodela protoka REZIMEJedan od najvažnijih zadataka hidrologije jeste pouzdana procena uticaja klimatskih promena na vodne resurse. Ove analize se zasnivaju na klimatskim projekcijama, koje predstavljaju ulazne podatke za hidrološke modele. Uticaj klimatskih promena se kvantifikuje poređenjem budućih vrednosti hidroloških veličina, i njihovih vrednosti u referentnom (istorijskom) periodu. Jedna od najznačajnijih veličina u ovim analizama je unutargodišnja raspodela protoka koja pokazuje sezonske varijacije oticaja na slivu. Iako predstavlja jedan od najznačajnijih hidroloških potpisa, efikasnost modela u reprodukovanju unutargodišnje raspodele protoka se veoma retko razmatra u inženjerskoj praksi. U ovom radu je hidrološki model sliva reke Ribnice kalibrisan prema nekoliko kriterijumskih funkcija, čime je kreirano nekoliko njegovih verzija. Svaka verzija modela je detaljno analizirana sa aspekta mogućnosti da reprodukuje unutargodišnju raspodelu protoka. Rezultati pokazuju velike varijacije u efikasnosti modela, ali i da verzije modela koje su kalibrisane prema kompozitnim kriterijumskim funkcijama imaju najbolje slaganje sa unutargodišnjim raspodelama osmotrenih protoka. Rezultati takođe pokazuju da ni jedan pokazatelj (odnosno, kriterijumska funkcija u kalibraciji modela) ne odražava u potpunosti različite aspekte efikasnosti modela. Stoga je odabir kriterijumske funkcije veoma važan korak u izradi hidrološkog modela, i treba da se rukovodi konačnom namenom modela (eng. fitness for a said purpose, [1]). Autori: Andrijana TODOROVIĆ, Ivan RADIŠIĆ, Jasna PLAVŠIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] C. Xu, ‘Operational testing of a water balance model for predicting climate change impacts’, Agricultural and Forest Meteorology, vol. 98–99, pp. 295–304, 1999.[2] C. Wasko et al., ‘Understanding trends in hydrologic extremes across Australia’, Journal of Hydrology, vol. 593, p. 125877, 2021, doi: 10.1016/j.jhydrol.2020.125877.[3] Z. W. Kundzewicz...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.13PKljučne reči – male vode, hidrološke suše, malovodni periodi, homogenost, Srbija, domicilne vode REZIMENestašice vode tokom leta 2024. i 2025. godine skrenule su pažnju javnosti na hidrološke suše. U ovom radu se analiziraju promene količina raspoloživih površinskih voda i učestalosti pojave ekstremno malih protoka na domicilnim rekama Srbije u periodu 1950-2024, na osnovu podataka sa 12 hidroloških stanica. Razmatrani nizovi godišnjih protoka, srednjih protoka u malovodnoj sezoni, kao i minimalnih srednjih mesečnih i višemesečnih protoka imaju izražene višegodišnje cikluse koji se poslednjih 10-15 godina manifestuju kao opadajući trend. Rezultati analize homogenosti nizova pokazali su značajno smanjenje godišnjih količina voda u profilima 6 stanica u istočnoj i južnoj Srbiji, dok su promene u malovodnom periodu i u nizovima minimuma statistički značajne samo u slivu Crnog Timoka i delimično u slivu Toplice. Smanjenje protoka se može načelno povezati sa osmotrenim smanjenjem letnjih padavina. Sa ovakvim analizama rad želi da podstakne dalja istraživanja hidroloških suša u Srbiji imajući u vidu rastući rizik od njihove pojave i značajan uticaj na vodosnabdevanje. U tom smislu, analize hidroloških suša treba da uključe ne samo raspoložive površinske već i podzemne vode kako bi se obezbedio sveobuhvatni pristup upravljanju vodnim resursima i razvoj nacionalnih strategija za adaptaciju na klimatske promene. Autori: Jasna PLAVŠIĆ, Vladislava MIHAILOVIĆ, Borislava BLAGOJEVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA:[1] van Loon, A. F. (2015). Hydrological drought explained. WIREs Water, 2(4), 359–392. doi: 10.1002/wat2.1085[2] Hagenlocher, M., Meza, I., Anderson, C. C., Min, A., Renaud, F. G., Walz, Y., Siebert, S., & Sebesvari, Z. (2019). Drought vulnerability and risk assessments: state of the art, persistent gaps, and research agenda. Environmental Research Letters, 14(8), 083002. doi:...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.01MKljučne riječi – IHP, hidrologija, vode, međunarodna saradnja, IHP-IX REZIMEUnesko (UNESCO) je specijalizovana agencija UN za obrazovanje, nauku i kulturu, osnovana 1945. godine, sa ciljem da se ostvari intelektualna i moralna solidarnost čovečanstva, kao sredstvo za izgradnju trajnog mira. U okviru Uneska, 1975. godine, nakon Međunarodne hidrološke dekade (IHD) (1964-1974), osnovan je Međuvladin hidrološki program (Intergovernmental Hydrological program – IHP). IHP je jedini međuvladin program u sistemu Ujedinjenih nacija i posvećen je unapređenju istraživanja i upravljanja vodnim resursima, kao i povezanim obrazovnim inicijativama i razvoju kapaciteta, koji su ključni za podsticanje održivog i integralnog upravljanja vodama. Rad IHP se odvija u vremenski ograničenim fazama, a trenutno je aktuelna deveta faza (IHP-IX) koja se odvija u periodu 2022-2029. godine koja je fokusirana na pomoć državama članicama u ostvarivanju ciljeva održivog razvoja, kroz identifikaciju ključnih prioritetnih oblasti u transdisciplinarnom istraživanju voda. U radu je prikazan istorijat IHP i aktivnosti pod njegovim okriljem u Republici Srbiji. Autori: Brankica MAJKIĆ-DURSUN, Miodrag MILOVANOVIĆ, Vesna TRIPKOVIĆ, Aleksandar ĐUKIĆ,Jovan DESPOTOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA [1] Water for prosperity and peace. The United Nations World Water Development Report 2024. ISBN 978-92-3-100657-9, UNESCO 2024.[2] UNECE/UNESCO (United Nations Economic Commission for Europe/United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization). 2021. Progress on Transboundary Water Cooperation: Global Status of SDG Indicator 6.5.2 and Acceleration Needs Paris/Geneva, UNESCO/United Nations, 2021.[3] McCracken, M. and Wolf, A. T.: Updating the register of international river basins of the world. International Journal of Water Resources Development, Vol. 35, No. 5, pp. 732–782. 2019. doi.org/10.1080/07900627.2019.1572497[4] Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development, Resolution adopted by the General Assembly on 25 September 2015, Unated...
