DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.201PGKey words – machine learning, reservoir scheme management, Python code, simulation models, water level fluctuation SUMMARYManagement of water resources has come to a point where its complexity often cannot be resolved with use of existing empirical or theoretical methods [1] [2]. The complexity has arised with the ever increasing demands from water resources, primarely needs for clean drinking water, water for irrigation of agricultural fields, energy production, and flood protection on the other end [3]. Most reservoir schemes have become multi-user, complying with needs opposing eachother in quantity, quality and timing. In the past and at some extend at the present also, scheme operators use simple charts of data correlation on which decisions are made for release of water to a certain water user. However, many schemes are not single-reservoir but multi-reservoir, and decisions made on upper reservoirs impact the impoundment on the downstream reservoir by default. Therefore, scheme operators are facing incresed pressure on optimal operation with their schemes and release of water for downstream users. As a result, research has been conducted on possible use of machine learning algorithms to find a target parameter of interest, in the following case chosen as water level of the most downstream reservoir in a complex, multi-reservoir scheme.Through the process of train and test, prediction on water level of a reservoir is conducted for the chosen scheme of three existing reservoirs in the lower valley of ‘Treska’ river located in Republic of North Macedonia. The scheme consists of ‘Kozjak’, ‘Sv. Petka’ and ‘Matka’ reservoirs, all existing and in function. ‘Kozjak’ is the most upstream reservoir, whereas ‘Matka’ is the...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.187PKKey words – Northen Togo, Savanne area, contact water-rocks, minerals dissolutions, hydrogeochemical facies ABSTRACTIn response to challenges related to drinking water quality in the Savane region of northern Togo, a detailed hydrogeochemical study was conducted to address the growing demand for safe groundwater. The study focused on analysing the major cations and anions that define the hydrogeochemical signature of the water. An initial assessment of mineralisation processes indicated that water–rock interaction is the dominant mechanism influencing groundwater chemistry. Analysis of water hardness showed that most samples fall within the “slightly hard” category. These elements are derived from the dissolution of certain silicate minerals such as plagioclases (abite, anorthite, etc.), micas and certain clay minerals (illite, kaolinite, smectite, etc.). Using the Piper diagram, the different water types were identified and linked to the lithology of their respective aquifers. Among others, we can mention: Bicarbonate–calcium–magnesium facies in basement aquifers, Bicarbonate–sodium–potassium facies for claystone, silexite, and carbonate formations, Bicarbonate–chloride–potassium/sodium facies in sandstone units, Bicarbonate–calcium–sodium facies for alluvial deposits. Spatial distribution maps of the major ions were also generated, highlighting zones of predominance for each ion. The spatial distribution maps revealed a predominance of magnesium and silica in groundwater from basement formations, whereas Na+, Ca2+, Cl–, HCO₃⁻ and SO₄²⁻ ions are more dominant in groundwater originating from other geological units. Finally, an evaluation of water potability based on WQI for consumptions purpose assigns a good quality (WQI=24.49) to all waters in the area. For irrigation purpose, sodium percentage and alkalinity power showed that most groundwater samples are of excellent quality, with only a few exceptions. Autori: Eugène PYABALO KATANSAO, Kodjovi ZONDOKPO,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.175SKljučne reči – drenažni sistem, nivo podzemne vode, faktor stabilnosti, SEEP/W, SLOPE/W REZIMEU ovom radu analiziran je uticaj različitih konfiguracija drenažnih sistema na stabilnost kosina sastavljenih od glinovitih materijala. Istraživanje obuhvata procjenu efekata dubine, razmaka i broja drenova na porne pritiske i faktor sigurnosti. Numeričke simulacije su izvedene korištenjem softvera SEEP/W i SLOPE/W, čime je modelirano strujanje podzemnih voda i stabilnost kosina u stacionarnim i nestacionarnim uslovima. Rezultati pokazuju da dubina ukopavanja drenova ima presudan uticaj na smanjenje pornih pritisaka i povećanje stabilnosti kosina, naročito kod zemljišta sa niskom hidrauličkom provodljivošću. Povećanje broja drenova dodatno poboljšava stabilnost u slabije propusnim glinama, dok je taj efekat manji u propusnijim materijalima. Optimalno usklađivanje dubine, razmaka i rasporeda drenova omogućava efikasno smanjenje pornih pritisaka i dugoročno povećanje stabilnosti kosina. Autori: Sena SPAHIĆ, Nerma LAZOVIĆ, Anis BALIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Feng, Y., Yan, F.; Wu, L., Lu, G., Liu, T. Numerical Analyses of Slope Stability Considering Grading and Seepage Prevention. Water 2023, 15, 1745. https://doi.org/10.3390/w15091745[2] Seepage Modeling with SEEP/W, GEO-SLOPE International Ltd., Canda, 2015.[3] Richards, L. Capillary conduction of liquids through porous mediums. Physics 1, pp. 318-333, 1931. 10.1063/1.1745010[4] Stability Modeling with SLOPE/W, GEO-SLOPE International Ltd., Canda, 2008.[5] Anderson, M.P., Woessner, W.W., Hunt, R.J.: Applied Groundwater Modeling – Simulation of Flow and Advective Transport, Elsevier – Academic Press, USA, 2015.[6] Spahić, S.: Efekat odvodnje na stabilnost kosina (master rad), Univerzitet u Sarajevu – Građevinski fakultet, Sarajevo,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.165RKljučne reči – Željka RUDIĆ, Dragiša STEVIĆ, Vladimir DENIĆ, Mile BOŽIĆ REZIMEU okviru ovog rada, prikazana je ocena stanja drenova postavljenih na teritoriji Pančevačkog rita. Sprovedeni su obimni terenski radovi, tokom kojeg je pregledano 103 drena i iskopano 400 zemljišnih profila. Rezultati terenskih radova su analizirani i izvršena je preliminarna procena funkcionalnosti horizontalne cevne drenaže na osnovu stanja useva, zemljišta i stepena zagušenja unutar drenažnih cevi, budući da smanjeni poprečni profili cevi narušavaju ukupnu funkcionalnost drenaže. Analiza stanja izliva pokazala je da je 85% analiziranih drenova nefunkcionalno, pre svega zbog fizičkih prepreka koje onemogućavaju protok vode. Daljom analizom je, takođe, utvrđeno da, iako je funkcionalnost drenaže značajno narušena zbog nefunkcionalnosti drenažnih izlivnika, stanje u vezi sa zapunjenošću/prohodnošću preostalih deonica drenažnih cevi je takvo da postoji opravdana i stručno utemeljena potreba za njihovom rehabilitacijom (zamena oštećenih izlivnika, ispiranje zapušenih drenova, eventualna zamena oštećenih deonica drenova). Dobijeni rezultati mogu da se ekstrapoliraju na šire područje i da se u daljem radu koriste za procenu potrebnih investicija za sprovođenje mera rehabilitacije drenažnog sistema. Autori: Željka RUDIĆ, Dragiša STEVIĆ, Vladimir DENIĆ, Mile BOŽIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Allred BJ, Redman JD. 2010. Location of Agricultural Drainage Pipes and Assessment of Agricultural Drainage Pipe Conditions Using Ground Penetrating Radar. Journal of Environmental and Engineering Geophysics. 15(3): 119-134.[2] Ayars JE, Evans GE. 2015. Subsurface drainage—what’s next? Irrigation and Drainage 64: 378-392. DOI: 10.1002/ird.1893[3] Bos MG, Burton M, Molden D. 2005. Irrigation and drainage performance assessment: practical guidelines. Available from: https://doi.org/10.1079/9780851999678.0000[4] Božić M, Nikolić G, Milošev D, Rudić Ž, Tomović S. 2014. Assessment of groundwater management using MODFLOW and benefit-cost analysis. Irrigation and Drainage...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.5-6.147SKljučne reči – klimatske promjene, resursni paradoks, poljoprivredna proizvodnja, vodni resurs, navodnjavanje REZIMEKlimatski trendovi pokazuju veoma izraženu vremensku i prostornu neravnomijernost padavina. Ova pojava se iskazuje kao „resursni paradoks“ u slučaju kada su padavine najoskudnije u vegetacionom periodu i u područjima u kojima su koncentrisani najkvalitetniji i najveći zemlјišni resursi za poljoprivrednu proizvodnju. Zbog toga se stvaraju oštra ograničenja razvoja agrarnog kompleksa, od primarne proizvodnje, do najviših nivoa finalizacije. Zaostajanja u agrarnom kompleksu djeluju destabilizirajuće na ostale oblasti privređivanja, što stvara ekonomski, društveni i tehnički okvir za razvoj polјoprivrede u uslovima uređenih i upravlјanih vodnih režima. U navedenim uslovima, navodnjavanje postaje jedan od klјučnih razvojnih, ne samo polјoprivrednih, već i društvenoekonomskih cilјeva i prioriteta. Uređeni i upravljani vodni režimi podrazumijevaju obezbjeđenje vodnog resursa za potrebe navodnjavanja. To znači da voda za navodnjavanje treba da ima odlike socijalne, ekonomske i ekološke kategorije, odnosno pored tri atributa vode prisutne na slivu, koja se definiše matričnom strukturom V = L,Q,K, (L – lokacija, Q – količina i K – kvalitet vode), mora da posjeduje i četvrti, izuzetno važan – postojanje uslova za zahvatanje, korišćenje i zaštitu voda. Pri tome je veoma važno ispuniti složenu ciljnu strukturu višenamjenskog korišćenja voda, kao i potrebne doprinose zaštite životne sredine. U integralnom upravljanju vodama sektor voda treba da prepozna raspoložive kapacitete vodnog resursa za potrebe navodnjavanja i ponudi moguća tehničko-tehnološka rješenja sektoru poljoprivrede. Uz pouzdane prostorne identifikacije perspektivnih poljoprivrednih površina, koordinisani pristup će nedvosmisleno pokazati da pojavu „resursnog paradoksa“ treba rješavati integrisano sa drugim sektorima, odnosno planiranjem mikro, manjih, srednjih ili velikih akumulacija, koje će imati jednonamjensku ili višenamjensku ulogu. U ovom radu daje...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.139SKljučne reči – porozni asfalt, infiltracija, drenaža, Richards-ova jednačina, Difuzioni talas REZIMESa stanovišta bezbednosti saobraćaja, zadržavanje vode na kolovozu je kritično zbog pojave efekta akvaplaninga, koji je najizraženiji u infleksionim zonama gde su podužni i poprečni nagibi jako mali. Efikasno dreniranje ovih zona može se postići ugradnjom poroznog asfalta koji u odsustvu nagiba omogućava infiltraciju površinskog sloja vode. Da bi se adekvatno istražio ovaj način dreniranja kolovoza, neophodno je sprovesti detaljna eksperimentalna i numerička ispitivanja hidrauličkih svojstava poroznog asfalta. To predstavlja jedan od glavnih ciljeva RESAFE (“Road and Environmental Safety related to water – pavement interactions”) projekta čiji su preliminarni rezultati prikazani u ovom radu. Rezultati obuhvataju i) razvoj numeričkog modela koji spaja površinsko i podpovršinsko tečenje u vertikalnoj ravni duž podužnog nagiba, i ii) eksperimentalne rezultate prikupljene u svrhu kalibracije parametara modela. Numerički model neiterativnim postupkom spregnuto rešava Richards-ovu jednačinu kojom se opisuje podpovršinsko tečenje, i jednačinu Difuzionog talasa kojom se opisuje površinsko tečenje u zasićenim zonama. Za validaciju ovog modela sprovedena su tri laboratorijska testa na Građevinskom fakultetu Univerziteta u Beogradu koji podrazumevaju merenje kumulativne zapremine dreniranog oticaja i debljine nadsloja vode na nizvodnoj strani kanala ispunjenog poroznim asfaltom. Testovi obuhvataju slučaj gde usled slabijeg dotoka na uzvodnoj strani kanala ne dolazi do formiranja površinskog toka pri nagibima dna kanala od 15% i 5% (prva dva testa), kao i slučaj gde se usled značajnijeg dotoka formira nadsloja vode od 7 cm na nizvodnom kraju (treći test). Model pokazuje zadovoljavajuće slaganje sa svim prikupljenim eksperimentalnim podacima, a optimalne (kalibrisane) vrednosti parametara iskorišćene su za određivanje analitičke krive vlažnosti i krive vodoprovodljivosti poroznog asfalta. Prema očekivanjima, rezultati...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.125LKljučne reči – Otvoreni tokovi, Videometrija, Akciona kamera, SSIMS-Flow, Percentil. REZIMEUnapređivanje metoda merenja protoka sve je zastupljenije u današnjim istraživanjima. Primena metoda videometrije za merenje protoka u otvorenim tokovima je moderniji vid merenja protoka koji ima veliki potencijal u praksi. Cilj ovog rada je unapređenje dosadašnjih istraživanja sprovedenih na Institutu za hidrotehniku i vodno ekološko inženjerstvo Građevinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu na temu videometrijskih metoda merenja protoka u otvorenim tokovima, kao i analiza mogućnosti etaloniranja merne nesigurnosti. Osnovna ideja pristupa je definisanje brzine kretanja vidljivog dela toka vode – po pravilu slobodne površine. Ova metoda koristi video kameru i računske algoritme za analizu snimaka toka vode. Proces merenja se zasniva na video snimanju toka vode. Računski program obradom i analizom video snimaka na kome su praćena kretanja plutajućih tragova određuje brzine njihovog kretanja, odnosno brzinu tečenja vode. Eksperimenti su izvedeni na laboratorijskom kanalu pri različitim uglovima i udaljenostima kamere od površine vode, kao i različitim uglovima nizvodne ustave. Analiza video zapisa obavljena je pomoću softvera SSIMS-Flow koji koristi metode optičkog toka. Rezultati videometrijiskih merenja, odnosno osrednjene protokometrijske komponente površinske brzine duž odabranih profila su poređeni sa referentnim vrednostima brzine (m/s).Izvršena je analiza optimalne aproksimacije srednje profilske brzine, na osnovu rangiranja izmerenih površinskih brzina duž odabranog profila, pri čemu je utvrđeno da 95. percentil daje najmanja odstupanja u odnosu na referentne vrednosti merenja. Analizirana su i odstupanja u zavisnosti od Frudovog broja (pokazatelj režima tečenja), dubine vode u kanalu i referentne (merodavne) brzine vode u kanalu. Autori: Jovana LAKIČEVIĆ, Damjan IVETIĆ, Robert LJUBIČIĆ, Strahinja NIKOLIĆ, Ljiljana BRAJOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Larrarte, F., Lepot, M., Clemens-Meyer, F.H., Bertrand-Krajewski,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.115MKljučne reči – monitoring, termoelektrana Kakanj, teret zagađenja, tretman otpadnih voda REZIMEMonitoring emisija zagađujućih tvari ključni je segment sistema upravljanja kvalitetom voda i zaštite okoliša, te se njegovo provođenje mora realizirati kontinuirano i u skladu s važećom regulativom, posebno Uredbom o uslovima ispuštanja otpadnih voda u okoliš i sisteme javne kanalizacije. U ovom radu prikazana je kvantifikacija opterećenja okoliša termoelektrane Kakanj kroz određivanje ekvivalentnog broja stanovnika (EBS), u skladu sa zakonskim okvirom Federacije Bosne i Hercegovine. Analiza je izvršena na osnovu monitoringa ključnih parametara kvaliteta otpadnih voda (temperatura, proticaj, ukupni fosfor, ukupni azot i dr.) tokom 48-satnog uzorkovanja u 2020. godini. Dobijeni rezultati omogućuju pouzdanu procjenu ukupnog zagađivačkog tereta u navedenom periodu, što ujedno čini osnovu za obračun posebne vodne naknade. Utvrđeno je da su izmjerene vrijednosti emisija tehnoloških otpadnih voda u okviru zakonski propisanih graničnih vrijednosti, pri čemu najveći doprinos ekvivalentu štetnosti potiče od prisutnosti toksičnih supstanci. Nadalje, racionalizacija potrošnje vode i unapređenje tretmana otpadnih voda predstavljaju ključne mjere koje će dugoročno doprinijeti poboljšanju ekološkog statusa površinskih vodotoka. Autori: Mirza MUJČIĆ, Emina HADŽIĆ, Hata MILIŠIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Hadžić E. i Bonacci O.: G Okolišno prihvatljivo upravljanje vodotocima, Univerzitet u Sarajevu, Građevinski fakultet, Sarajevo, 2019[2] Mekić N. i Serdarević A.: Metodologija obračuna vodnih naknada – Određivanje terete zagađenja otpadnih voda, Orginalni naučni rad, Vodoprivreda 0350-0519, Vol. 50 (2018) No. 294-296 p. 281-292[3] Mayer D.: Voda od nastanka do upotrebe, Zagreb: Prosvjeta, 2004[4] Štrkalj A.: Onečišćenje i zaštita voda, Metalurški fakultet, Sisak, 2014[5] Šarac M., Antunović M. i Bulić O.: Upravljanje vodama u Federaciji BiH, stanje i ciljevi do 2022. g. (Izvod iz strategije upravljanja vodama...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.99SKljučne reči – procjedne vode, tretman, deponije, membrane, recirkulacija REZIMEUpravljanje otpadom predstavlja jedan od ključnih izazova savremenog društva, s obzirom na sve veći pritisak na okoliš, urbanizaciju i promjenjive potrošačke navike. Procjedne vode deponija, kao jedan od najopasnijih nusproizvoda procesa odlaganja otpada, predstavljaju kompleksan tehničko–tehnološki izazov zbog visokih koncentracija huminskih materija, amonijaka, teških metala, ksenobiotika i soli. Ovaj rad daje pregled savremenih tehnologija tretmana procjednih voda, s fokusom na period 2010–2025. godine, uključujući kombinovane biološke, fizikalno-hemijske i membranske procese (UF, NF, RO, MBR). Poseban naglasak stavljen je na primjenjivost membranskih sistema, izazove u radu (začepljavanje, troškovi, upravljanje koncentratom), te potrebu za predtretmanom i faznim pristupom. Uz to, rad obuhvata pregled mogućnosti recirkulacije procjednih voda u tijelo deponije, kao i tehnološke opcije predtretmana koje omogućavaju ispuštanje efluenta u javni kanalizacioni sistem. Cilj rada je objediniti naučna i praktična iskustva te prikazati opcje za izbor optimalnih tehnologija zasnovanih na lokalnim uslovima, uz naglašenu potrebu za individualnim pristupom svakoj deponiji, uz kvalitetnu karakterizaciju filtrata i pilot–testiranje. Autor: Prof.dr Amra SERDAREVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Serdarević, A., Upravljanje čvrstim otpadom, Građevinski fakultet Univerziteta u Sarajevu, 2016.[2] Uredba o uslovima ispuštanja otpadnih voda u okoliš i sisteme javne kanalizacije („ Sluzbene novine FBiH“, broj: 26/20 i 96/20, 1/24)[3] Serdarević, A., Šuvalija, S., Džubur, A., & Lozančić, Ž. (2022). Role of the Landfill Capping System in the Leachate Production. Springer.[4] Barakat, M.A. et al. (2020). Estimation and management of leachate generation in municipal solid waste landfills under different climatic conditions. Environmental Monitoring and Assessment, 192(6), 398.[5] Serdarević, A. (2021). Landfill leachate management – Control and treatment: Case study Smiljevići, Sarajevo. International Symposium on...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.3-4.83DKljučne reči – reverzibilne hidroelektrane, pumpno-akumulaciona postrojenja, obnovljivi izvori energije, GIS analize, višekriterijumsko rangiranje REZIMEUbrzani razvoj obnovljivih izvora energije, pre svega solarnih- i vetroelektrana, uslovio je potrebu za razvojem efikasnih rešenja za skladištenje energije i bilansiranje elektroenergetskog sistema. Reverzibilne hidroelektrane (RHE) i pumpno-akumulaciona postrojenja (PAP) predstavljaju najpouzdaniji i najefikasniji vid skladištenja energije u savremenim elektroenergetskim sistemima, sa dominantnim udelom u ukupnim svetskim kapacitetima za skladištenje energije. U cilju identifikacije najpogodnijih lokacija za razvoj ovih sistema u Republici Srbiji razvijena je SMART-PSH (Site Mapping and Ranking Technique for Pumped Storage Hydropower plants) metodologija, koja objedinjuje GIS analize, ekspertsku procenu i višekriterijumsko rangiranje. Ovaj pristup omogućava automatizovano i sistematično pretraživanje prostora, uz uvažavanje širokog spektra kriterijuma – od topografskih, hidroloških i geoloških, do ekoloških, infrastrukturnih i socio-ekonomskih. Rezultati primene SMART-PSH metodologije omogućavaju efikasno prepoznavanje i vrednovanje potencijalnih lokacija za izgradnju RHE i PAP sistema, pružajući osnovu za strateško planiranje i dalji razvoj elektroenergetskog i vodoprivrednog sektora Republike Srbije u skladu sa ciljevima energetske tranzicije i povećanja učešća obnovljivih izvora energije. Autori: Tina DAŠIĆ, Andrijana TODOROVIĆ, Miloš STANIĆ, Ljubodrag SAVIĆ,Miloš IVETIĆ, Marija MILIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Ahmadi H., Shamsai A. (2009) Preliminary Site Selection of Pumped Storage Hydropower Plants – A GIS-based approach, Amirkabir International Journal of Modeling, Identicifation, Simulation and Control (41), 25-32, https://miscj.aut.ac.ir/article_237_b4eb737aae37f83d421b6796a8922ddf.pdf[2] Ahmed H., Mohamed M., Saleh S. (2021) A GIS model for exploring the water pumped storage locations using remote sensing data, The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Sciences (24), 515-523, https://doi.org/10.1016/j.ejrs.2021.09.006[3] CORINE 2018’. Accessed: Aug. 31, 2021. [Online]. Available:https://land.copernicus.eu/pan-european/corine-land-cover/clc2018[4] de Luis-Ruiz J.M., Carcedo-Haya J., Pereda-García R., Castro-Alonso P., Perez-Alvarez R. (2022) Optimal...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.69DKljučne reči – rečno korito, metod Ekersa, model razmene količine kretanja, validacija, ADCP uređaj hidrogram talasa velike vode REZIMEU ovom radu se za procenu protoka koriste metode Ekersa i razmene količine kretanja koje su do sada detaljno testirane na osnovu rezultata laboratorijskih ogleda u kanalima sa poprečnim presekom jednostavne geometrije (dvogubo pravougaono ili trapezno korito) ili na deonicama vodotoka sa uređenim koritom (dvogubo trapezno korito). Prema saznanjima autora, ove metode još uvek nisu u značajnijem obimu proverene u prirodnim koritima. Hidrološka stanica Bezdan na reci Dunav ima zadovoljavajući fond merenja protoka u domenu velikih voda i pruža mogućnost za poređenje i validaciju dve metode. Na ovoj hidrološkoj stanici mereni su protoci tokom tri poplavna talasa: u julu 2009. godine (dva merenja), junu 2010. (jedno merenje) i junu 2013. (četiri merenja). Svi izmereni protoci veći su od 6000 m3/s. Merenja je obavio RHMZ Srbije pomoću ADCP uređaja. Pošto ovaj uređaj tokom merenja snima dubine, moguće je rekonstruisati deo poprečnog preseka pod vodom u onom njegovom delu u kojem je čamac sa opremom mogao da obavi merenja (u plitkim zonama merenje je nepouzdano, a postoji i opasnost od oštećenja opreme). Delovi poprečnog preseka izvan osnovnog korita rekonstruisani su na osnovu satelitskih snimaka za poznate položaje mernih preseka. Na osnovu ovako određene geometrije korita za veliku vodu i zabeleženih vodostaja, izračunati su protoci primenom ove dve metode i upoređeni su sa merenjima iz 2013. godine. Imajući u vidu česte morfološke promene korita, izabrana je jedna godina i to ona sa najvećim brojem merenja. Autori: Dejana ĐORĐEVIĆ, Aleksa KOLAŠINAC, Radivoje TOMAŠEVIĆ, Nikola KOVAČEVIĆ, Matija MATIĆ, Jovana JANJIĆ, Lazar DELIĆ, Ivana DMITROVIĆ,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.59TKljučne reči – HEC-HMS, modeli epizoda, merodavni protoci, metoda naizmeničnih blokova, SCS-CN metoda REZIMEPouzdana ocena računskih velikih voda je jedan od najvažnijih i najkompleksnijih zadataka hidrologije, posebno ukoliko se radi o hidrološki neizučenim slivovima. Na tim slivovima se računske velike vode određuju na osnovu računskih kiša i hidrološkog modela epizoda. S obzirom da ne postoje opšteprihvaćene smernice za proračun, definisanje hijetograma računskih kiša i odabir hidrološkog modela predstavljaju subjektivne odluke modelara. Međutim, ove odluke mogu značajno da utiču na dobijene računske protoke. U ovom radu je razmatran uticaj (1) širine bloka hijetograma računskih kiša dobijenih metodom naizmeničnih blokova, i (2) metode gubitaka u hidrološkom modelu na dobijene računske velike vode na profilima u gornjem delu slive reke Toplice. Za potrebe ovih analiza razvijen je semi-distribuiran model primenom softverskog paketa HEC-HMS, dok su hijetogrami računskih kiša formirani na osnovu HTP krivih određenih za glavnu meteorološku stanicu Kopaonik. Dobijene računske velike vode poređene su sa kvantilima istog povratnog perioda na lokacijama tri hidrološke stanice na ovom delu sliva: Magovo, Merćez i Donja Selova. Rezultati pokazuju da dobijene računske velike vode mogu značajno da odstupaju od kvantila, pri čemu na odstupanje mnogo više utiče model gubitaka nego širina bloka hijetograma računskih kiša. Odstupanja u velikim vodama kraćih povratnih perioda (50 i 100 godina) pokazuju sličan šablon ponašanja, koji se razlikuje od najekstremnijih 1000-godišnjih velikih voda. Rezultati prikazani u ovom radu ilustruju kompleksnost i neizvesnosti koje prate proračun velikih voda na neizučenim slivovima, i ukazuju na potrebu da opsežnim istraživanjima kako bi se postupak ovih proračuna standardizovao. Autori: Andrijana TODOROVIĆ, Ana VUJADINOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] M. Jovanović, A. Todorović, and...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.45DKljučne reči – klimatske promene, ekstremne dnevne padavine, ekstremne časovne padavine, mapiranje kvantila, Digitalni atlas klime Srbije, ERA5 reanaliza REZIMEKlimatske promene menjaju atmosferske uslove koji generišu ekstremne padavine, što direktno utiče na pouzdanost brojnih hidroloških analiza. U ovom radu analizirane su projekcije promena 10- i 100-godišnjih kvantila ekstremnih dnevnih i kratkotrajnih padavina za sliv reke Toplice do 2100. godine. Procene su zasnovane na projekcijama maksimalnih godišnjih dnevnih padavina iz ansambla klimatskih modela u Digitalnom atlasu klime Srbije, koje su dovedene u vezu sa maksimalnim dnevnim i kratkotrajnim padavinama iz ERA5 reanalize. Ocenjeni kvantili ekstremnih dnevnih i ekstremnih kratkotrajnih padavina dobijeni iz nizova formiranih na osnovu modela za vremensko razlaganje dnevnih padavina tehnikom mapiranja kvantila, korigovani su u postupku naknadne obrade prema osmotrenim podacima sa meteorološke stanice Kuršumlija. Rezultati ukazuju na prostorno neujednačene, ali pozitivne promene kvantila. Najveći porast 100-godišnjih kvantila ekstremnih kratkotrajnih padavina je u nizijskim oblastima (i do 58%) u odnosu na referentni period 1971–2000. godine. Promene u ostalim delovima sliva uglavnom su manje izražene, osim u zapadnom delu, na padinama Kopaonika. Autori: Nikola ĐOKIĆ, Borislava BLAGOJEVIĆ, Vladislava MIHAILOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Tabari, H.: Climate change impact on flood and extreme precipitation increases with water availability. Scientific reports, 10(1), 13768, 2020.[2] Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental. Panel on Climate Change. Cambridge University Press, 2021.[3] Martinkova, M., & Kysely, J.: Overview of observed Clausius-Clapeyron scaling of extreme precipitation in mid-latitudes. Atmosphere, 11(8), 786, 2020.[4] Tošić, I., da Silva, A. S. A., Filipović, L., Tošić, M.,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.35TKljučne reči – adaptacija na klimatske promene, automatska kalibracija, HBV-light model, hidrološki potpisi, unutargodišnja raspodela protoka REZIMEJedan od najvažnijih zadataka hidrologije jeste pouzdana procena uticaja klimatskih promena na vodne resurse. Ove analize se zasnivaju na klimatskim projekcijama, koje predstavljaju ulazne podatke za hidrološke modele. Uticaj klimatskih promena se kvantifikuje poređenjem budućih vrednosti hidroloških veličina, i njihovih vrednosti u referentnom (istorijskom) periodu. Jedna od najznačajnijih veličina u ovim analizama je unutargodišnja raspodela protoka koja pokazuje sezonske varijacije oticaja na slivu. Iako predstavlja jedan od najznačajnijih hidroloških potpisa, efikasnost modela u reprodukovanju unutargodišnje raspodele protoka se veoma retko razmatra u inženjerskoj praksi. U ovom radu je hidrološki model sliva reke Ribnice kalibrisan prema nekoliko kriterijumskih funkcija, čime je kreirano nekoliko njegovih verzija. Svaka verzija modela je detaljno analizirana sa aspekta mogućnosti da reprodukuje unutargodišnju raspodelu protoka. Rezultati pokazuju velike varijacije u efikasnosti modela, ali i da verzije modela koje su kalibrisane prema kompozitnim kriterijumskim funkcijama imaju najbolje slaganje sa unutargodišnjim raspodelama osmotrenih protoka. Rezultati takođe pokazuju da ni jedan pokazatelj (odnosno, kriterijumska funkcija u kalibraciji modela) ne odražava u potpunosti različite aspekte efikasnosti modela. Stoga je odabir kriterijumske funkcije veoma važan korak u izradi hidrološkog modela, i treba da se rukovodi konačnom namenom modela (eng. fitness for a said purpose, [1]). Autori: Andrijana TODOROVIĆ, Ivan RADIŠIĆ, Jasna PLAVŠIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] C. Xu, ‘Operational testing of a water balance model for predicting climate change impacts’, Agricultural and Forest Meteorology, vol. 98–99, pp. 295–304, 1999.[2] C. Wasko et al., ‘Understanding trends in hydrologic extremes across Australia’, Journal of Hydrology, vol. 593, p. 125877, 2021, doi: 10.1016/j.jhydrol.2020.125877.[3] Z. W. Kundzewicz...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.13PKljučne reči – male vode, hidrološke suše, malovodni periodi, homogenost, Srbija, domicilne vode REZIMENestašice vode tokom leta 2024. i 2025. godine skrenule su pažnju javnosti na hidrološke suše. U ovom radu se analiziraju promene količina raspoloživih površinskih voda i učestalosti pojave ekstremno malih protoka na domicilnim rekama Srbije u periodu 1950-2024, na osnovu podataka sa 12 hidroloških stanica. Razmatrani nizovi godišnjih protoka, srednjih protoka u malovodnoj sezoni, kao i minimalnih srednjih mesečnih i višemesečnih protoka imaju izražene višegodišnje cikluse koji se poslednjih 10-15 godina manifestuju kao opadajući trend. Rezultati analize homogenosti nizova pokazali su značajno smanjenje godišnjih količina voda u profilima 6 stanica u istočnoj i južnoj Srbiji, dok su promene u malovodnom periodu i u nizovima minimuma statistički značajne samo u slivu Crnog Timoka i delimično u slivu Toplice. Smanjenje protoka se može načelno povezati sa osmotrenim smanjenjem letnjih padavina. Sa ovakvim analizama rad želi da podstakne dalja istraživanja hidroloških suša u Srbiji imajući u vidu rastući rizik od njihove pojave i značajan uticaj na vodosnabdevanje. U tom smislu, analize hidroloških suša treba da uključe ne samo raspoložive površinske već i podzemne vode kako bi se obezbedio sveobuhvatni pristup upravljanju vodnim resursima i razvoj nacionalnih strategija za adaptaciju na klimatske promene. Autori: Jasna PLAVŠIĆ, Vladislava MIHAILOVIĆ, Borislava BLAGOJEVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA:[1] van Loon, A. F. (2015). Hydrological drought explained. WIREs Water, 2(4), 359–392. doi: 10.1002/wat2.1085[2] Hagenlocher, M., Meza, I., Anderson, C. C., Min, A., Renaud, F. G., Walz, Y., Siebert, S., & Sebesvari, Z. (2019). Drought vulnerability and risk assessments: state of the art, persistent gaps, and research agenda. Environmental Research Letters, 14(8), 083002. doi:...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda57.1-2.01MKljučne riječi – IHP, hidrologija, vode, međunarodna saradnja, IHP-IX REZIMEUnesko (UNESCO) je specijalizovana agencija UN za obrazovanje, nauku i kulturu, osnovana 1945. godine, sa ciljem da se ostvari intelektualna i moralna solidarnost čovečanstva, kao sredstvo za izgradnju trajnog mira. U okviru Uneska, 1975. godine, nakon Međunarodne hidrološke dekade (IHD) (1964-1974), osnovan je Međuvladin hidrološki program (Intergovernmental Hydrological program – IHP). IHP je jedini međuvladin program u sistemu Ujedinjenih nacija i posvećen je unapređenju istraživanja i upravljanja vodnim resursima, kao i povezanim obrazovnim inicijativama i razvoju kapaciteta, koji su ključni za podsticanje održivog i integralnog upravljanja vodama. Rad IHP se odvija u vremenski ograničenim fazama, a trenutno je aktuelna deveta faza (IHP-IX) koja se odvija u periodu 2022-2029. godine koja je fokusirana na pomoć državama članicama u ostvarivanju ciljeva održivog razvoja, kroz identifikaciju ključnih prioritetnih oblasti u transdisciplinarnom istraživanju voda. U radu je prikazan istorijat IHP i aktivnosti pod njegovim okriljem u Republici Srbiji. Autori: Brankica MAJKIĆ-DURSUN, Miodrag MILOVANOVIĆ, Vesna TRIPKOVIĆ, Aleksandar ĐUKIĆ,Jovan DESPOTOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA [1] Water for prosperity and peace. The United Nations World Water Development Report 2024. ISBN 978-92-3-100657-9, UNESCO 2024.[2] UNECE/UNESCO (United Nations Economic Commission for Europe/United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization). 2021. Progress on Transboundary Water Cooperation: Global Status of SDG Indicator 6.5.2 and Acceleration Needs Paris/Geneva, UNESCO/United Nations, 2021.[3] McCracken, M. and Wolf, A. T.: Updating the register of international river basins of the world. International Journal of Water Resources Development, Vol. 35, No. 5, pp. 732–782. 2019. doi.org/10.1080/07900627.2019.1572497[4] Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development, Resolution adopted by the General Assembly on 25 September 2015, Unated...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.5-6.209SKljučne reči – sleganje, WELL-DRAIN softver, Terzaghi, sniženje podzemne vode, bunari REZIMEKorišćenje bunara za sniženje nivoa podzemne vode (NPV) u fazi izgradnje objekta je standardna praksa, ali se proračun trenutnog sleganja koje nastaje kao posledica obaranje NPV često zanemaruje. Sniženje nivoa izaziva smanjenje pornog i povećanja efektivnog pritiska, što dovodi do zbijanja tla, odnosno sleganja. Ovakve deformacije su mahom trajne i mogu se opisati Terzaghi-jevim modelom koji pretpostavlja nelinearnu vezu između efektivnih napona i deformacija, koja je rezultat promenljive vrednosti modula stišljivosti. Pomenuti model je integrisan u softver WELL-DRAIN koji je razvijen na Institutu za hidrotehniku Građevinskog fakulteta u Beogradu. Ovaj softver se sastoji iz dva modula, gde se prvi odnosi na proračun prostornog sniženja NPV u vremenu usled crpljenja vode iz bunara, dok se drugi odnosi na proračun posledičnog trenutnog sleganja tla korišćenjem rezultata sniženja NPV kao ulaznih podataka. WELL-DRAIN je već primenjivan u praksi, a u ovom radu su prikazani rezultati sleganja dobijeni za jednu lokaciju u Beogradu na kojoj je za izgradnju objekta sa tri podzemne etaže neophodno sniziti nivo podzemne vode za 9 m. U tu svrhu je planirana izrada 22 bunara ukupnog kapaciteta 176 L/s koji su raspoređeni duž linije iskopa. Rezultati jasno ukazuju na značajno sleganje tla od preko 7 cm u neposrednoj zoni izvan iskopa, zbog čega je predloženo alternativno rešenje kojim se ne dovode u opasnost okolni objekti i infrastruktura. Autori: Filip STANIĆ, Željko VASILIĆ, Anja RANĐELOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Gambolati G., P. Gatto, R.A. Freeze, “Mathematical simulation of the subsidence of Venice, 2, result”, Water Resource Research, vol. 10, no. 3, pp. 563–577, 1973.[2] Goorabi A., M....
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.5-6.195LKljučne reči – podzemne vode, režim, prognoza, hidrodinamički modeli REZIMELeva obala Dunava u delu Novog Sada, u zoni Kameničke ade i Ribarskog ostrva, u postojećem stanju predstavlja nebranjeno područje, hidrotehnički neuređeno i neurbanizovano. Savremene tendencije u razvoju gradova podrazumevaju izlazak na obale reka i njihovo korišćenje u višenamenske svrhe. Za područje leve obale Dunava u zoni Kameničke ade i Ribarskog ostrva predviđeno je pomeranje postojeće odbrambene linije nasipa ka koritu Dunava za oko 500 m. Uređenje na ovaj način formiranog branjenog područja, u skladu je sa definisanom projektnom dokumentacijom, podrazumeva formiranje veslačke staze umesto postojećeg dunavca Šodroš. Koncepcija formiranja veslačke staze podrazumeva da ona bude u direktnom hidrauličkom kontaktu sa vodonosnom sredinom a i da bude sa konstantnim održavanim nivoom vode. Na taj način se obezbeđuje njena hidraulička uloga kao regulatora režima podzemnih voda na datom prostoru. U sklopu formiranja Generalnog urbanističkog plana za ovaj prostor, bilo je neophodno sagledati uticaj predloženih izmena na promenu režima podzemnih voda. Za potrebe sagledavanja uticaja planiranih radova na izmenu režima podzemnih voda formiran je hidrodinamički model strujanja podzemnih voda za dato područje sa ciljem da se definiše i na inženjerski prihvatljiv način kvantifikuju promene, koje bi se dogodile. Shodno tome, izvršeno je formiranje, kalibracija i verifikacija hidrodinamičkog modela, na kome su, za definisane proračunske šeme, izvršeni prognozni proračuni. Upoređenjem rezultata proračuna, dobijenih za postojeće stanje, sa rezultatima za projektovano stanje, sagledan je i kvantifikovan uticaja izmena na prostoru na režim podzemnih voda. Obradom dobijenih rezultata je utvrđeno da pomeranje nasipa ka Dunavu nema znatan uticaj na režim podzemnih voda. Izgradnjom veslačke staze sa datim premisama, ostvario bi se pozitivan uticaj...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.5-6.183PKljučne reči – epikarst, zemljišni sloj, pećina Peč, kvalitet podzemne vode REZIMERazličite supstance, kako pravi tako i koloidni rastvori, migriraju i cirkulišu kroz zemljište, gde se dešavaju brojne hemijske reakcije. Kao rezultat ovog kretanja i biološke aktivnosti organizama, formiraju se slojevi sa specifičnim fizičko-hemijskim i biološkim svojstvima. Ovaj proces predstavlja prvi korak u promeni sastava površinske vode koja se infiltrira i postepeno prelazi u podzemne vode. Rastvaranje krečnjaka je već prilično intenzivno u površinskim zonama krečnjačka – epikarsta, o čemu svedoče podaci prikupljeni sa lokaliteta pećine Peč na Suvoj planini. Porast pH i specifične električne provodljivosti, uz povećanje koncentracija osnovnih jona: elemenata i mikroelemenata (pre svega iz zemljišta), ukazuje na značajne promene u sastavu infiltrirane vode na ulazu u karstni sistem. Kako voda nastavlja da se filtrira kroz krečnjačke stene na površini i karstifikovani krečnjak ispod, procesi rastvaranja krečnjaka i obogaćivanja podzemnih voda kalcijumom i magnezijumom, zajedno sa bikarbonatima, postaju dominantni. Dakle, podzemne vode koje izviru iz karstnih izvora u podnožju istočnih padina Suve planine imaju katjonski sastav u kome prvenstveno dominiraju kalcijum (>85% ekv) i magnezijum (~12% ekv), dok bikarbonati prelaze 95% ekv, a ostale makrokomponente (natrijum, kalijum, sulfati, hloridi) su prisutne u koncentracijama ispod 3% ekv. Autori: Branislav PETROVIĆ, Živojin SMILJKOVIĆ, Veljko MARINOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Bakalowicz M., 2005: Karst groundwater: a challenge for new resources. Hydrogeology Journal, Vol. 13, pp. 148–60[2] Ford D.C. & Williams P.W., 2007: Karst Hydrogeology and Geomorphology, John Wiley & Sons Ltd, Chichester, p. 562[3] Gunn J., 1985: A conceptual model for conduit flow dominated karst aquifers, in Karst Water Resources (eds. Gultekin Gunay, A. Ivan Johnson; Proceedings of...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.5-6.167MKljučne reči – hidrogeologija, vodosnabdevanje, zaštita, minerlane i termalne vode, geotermalna energija, monitoring REZIMEU radu je prikazan istorijski osvrt razvoja hidrogeoloških istraživanja u Srbiji, kao i njihov značaj u savremenom društvu. Iako ovakva tema zahteva mnogo veći prostor nego što je prikazan u narednom tekstu, urađena je generalna sublimacija raspoloživih podataka, kako bi se na što koncizniji način prikazao značaj hidrogeooške struke od nauke do primenjenih istraživanja. Rad obrađuje nekoliko značajnih celina, od osvrta na kratak istorijat razvoja hidrogeologije u Srbiji, preko prikaza hidrogeoloških karakteristika Srbije i zakonske regulative vezane za podzemne vode, do aktuelnog stanja u istraživanju i zahvatanju podzemnih voda u Srbiji. Poseban značaj u radu daje se različitim vidovima korišćenja podzemnih voda u različite svrhe, kako korišćenja za potrebe vodosnabdevanja, korišćenja mineralnih i termomineralnih voda za potrebe banjskog turizma u medicinske i rekreativne svrhe, tako i korišćenja subtermalnih i termalnih resursa za potrebe proizvodnje toplotne energije, tako i u sektoru proizvodnje električne energije. U skladu sa održivim korišćenjem i upravljanjem podzemnim vodnim resursom, u radu se daje poseban značaj zaštiti i monitoringu podzemnih voda. Autori: Saša Milanović, Ljiljana Vasić PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Dokmanović P., 2002: Kritička analiza aktuelnog pravilnika o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi podzemnih voda, XIII Jugosolvenski simpozijum o hidrogeologiji i inženjerskoj geologiji, Komitet za hidrogeologiju i inženjersku geologiju, Herceg Novi[2] Dokmanović P., 2002: Zakonska neuređenost u oblasti istraživanja, korišćenja i zaštite podzemnih voda, XIII Jugosolvenski simpozijum o hidrogeologiji i inženjerskoj geologiji, Komitet za hidrogeologiju i inženjersku geologiju, Herceg Novi[3] Dokmanović P., Stevanović Z., 2009: O značaju resursa podzemnih voda za prostorno planiranje u Srbiji,Zbor. rad. konf. VODA 2009, Srp. druš.zazašt. voda,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.5-6.153BKljučne reči – brana, akumulacija, tunel, geološka istraživanja, istražna bušotina REZIMEZa pravilno određivanje uslova gradnje i korišćenja elektroenergetskih hidrotehničkih objekata, potrebno je sprovesti sistematska istraživanja geoloških karakteristika terena na kojem se objekat postavlja. Ova istraživanja obuhvataju raznovrsne aspekte, uključujući geomorfologiju, litostratigrafiju, strukturnu geologiju, seizmologiju, hidrogeologiju, fizičko-mehanička svojstva i drugo, kao i matematičko modeliranje interakcije objekta sa geološkim okruženjem. Glavni cilj ovih istraživanja je prikupljanje svih relevantnih podataka o svojstvima geološkog medija, koji su ključni za odabir optimalnih tehničkih rešenja. S obzirom na složenost ove teme, uputstva ovog rada ne teže da pruže precizna rešenja za svaki pojedinačni slučaj, već su usmerena na davanje dodatnih informacija i iskustava za Naručioca, Projektanta i Izvođača istražnih radova. Uzimajući u obzir sve aspekte i kompleksnost problematike, koja zavisi od geoloških uslova, karakteristika objekta i faze projektovanja, svaki konkretan slučaj rešava se izradom i kontrolom Projekta istraživanja, koji prethodi svim fazama istraživanja i projektovanja. Rezultati geoloških istraživanja i zaključci proizašli iz njih predstavljaju se u jedinstvenom Elaboratu o rezultatima istraživanja, koji, u skladu sa zakonskim propisima, čini deo projektne dokumentacije objekta.Pod “geološkim istraživanjima za potrebe projektovanja hidrotehničkih objekata”, koja su tema ovog rada, podrazumevaju se složena istraživanja sastava, svojstava i stanja geološke sredine pre, tokom i nakon izgradnje hidrotehničkog objekta, uključujući prognozu i kontrolu njenog ponašanja u interakciji sa objektom. Ovo je konkretan doprinos sistematizaciji geoloških istraživanja za potrebe inženjerskih odnosno hidrotehničkih objekata što u ovom slučaju konkretno znači brana, akumulacija i pratećih objekata. Autor: Dr Vladimir Beličević, dipl.inž.geol. PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA [1] GRUPA AUTORA: Uputstvo za izvođenje i projektovanje geoloških istraživanja za potrebe projektovanja hidrotehničkih objekata, ENERGO-PROJEKT – Hidroinženjering a.d.,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.3-4.143GKljučne reči – vetroelektrane, meteorološki rizici, mere prilagođavanja klimatskim rizicima REZIMEOvaj rad istražuje uticaj klimatskih promena na proizvodnju i finansijske rezultate vetroelektrana, fokusirajući se na njihovu osetljivost na meteorološke ekstreme i sposobnost prilagođavanja. Klimatske promene unose neizvesnost u dostupnost vetra, resursa koji pokreće vetroelektrane, i povećavaju rizik od ekstremnih događaja koji mogu oštetiti vetrogeneratore, čime rastu kapitalni i operativni troškovi. Složenost klimatskih posledica, posebno na lokalnom nivou važnom za investitore, otežava predviđanja tokom celog životnog veka vetroelektrane. Cilj rada je da ukaže na klimatski rizik za poslovanje vetroelektrane, identifikuje učesnike koji mogu obezbediti mere ublažavanja rizika, te predloži zaštitne mere za investitore. Zaključak ističe važnost analize promena brzine vetra i njegove distribucije, posebno za atraktivne lokacije s višim prosečnim brzinama koje su ranjivije na klimatske ekstreme. Autori: Adnan GUŠIĆ, Faruk SERDAREVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Svetska Nuklearna asocijacija (World Nuclear Association) 2024, Carbon Dioxide Emissions From Electricity, dokument dostupan na: https://world-nuclear.org/information-library/energy-and-the-environment/carbon-dioxide-emissions-from-electricity[2] Međuvladin panel za klimatske promene (IPCC) 2014, Climate Change – Synthesis Report Summary for Policymakers, dokument dostupan na: https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_summary-for-policymakers.pdf[3] Lamb, WF et al. 2021, A review of trends and drivers of greenhouse gas emissions by sectorfrom 1990 to 2018, Environ. Res. Lett.16 073005, str. 5, dokument dostupan na:https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/abee4e/pdf[4] Međuvladin panel za klimatske promene (IPCC) 2021, Climate Change – The Physical Science Basis, Contribution to the Sixth Assessment Report of the IPCC, dokument dostupan na:https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf[5] UNEP i Frankfurt School 2020, Global Trends in Renewable Energy Investment 2020, dokument dostupan na: https://www.fs-unep-centre.org/wp-content/uploads/2020/06/GTR_2020.pdf[6] Institut za istraživanje energije (IER) 2019, Levelized Cost of Electricity from Existing Generation Resource, dokument dostupan na: https://www.instituteforenergyresearch.org/the-grid/the-levelized-cost-of-electricity-from-existing-generation-resources/[7] Međunarodna agencija za obnovljivu energiju (IRENA) 2022, Renewable...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.3-4.135MKljučne reči – 1D hidrodinamički model, 2D hidrodinamički model, transformacija poplavnog talasa, hidrauličko modeliranje REZIMEPri hidrauličkom modeliranju tokova sa složenim tečenjem nailazi se na problem izlivanja vode iz glavnog korita i tečenja po inundacijama, kao i interakcijom sa različitim objektima u okviru plavne zone (mostovi i prilazni putevi, propusti i sl). U okviru jednodimenzionalnog hidrodinamičkog modela ove pojave se modeliraju kroz različite unutrašnje granične uslove, formiranjem paralelnih tokova i slično. Međutim, u slučajevima kada se 1D hidrodinamički model koristi u operativnoj upotrebi (npr. u sistemima rane najave), detaljno simuliranje svih pojava može usporiti izvršavanje modela do nivoa da model postaje operativno neupotrebljiv. Prema tome, potrebno je pronaći konfiguraciju 1D hidrodinamičkog modela koji će sa što manje dodatnih elemenata adekvatno simulirati složena tečenja. Predlaže se formiranje 2D hidrodinamičkog modela, na osnovu čijih rezultata je moguće odrediti najuticajnije pojave u transformaciji talasa. Na osnovu ovih zaključaka, moguće je odrediti optimalnu konfiguraciju 1D hidrodinamičkog modela kojim se postiže zadovoljavajuća tačnost modela uz prihvatljivo proračunsko vreme. U radu će se prikazati primena navedene metodologije na primeru reke Tamnave, u hidrauličkom modelu koji se koristi u Sistemu rane najave Kolubara. Autori: Ivan Marisavljević, Luka Stojadinović, Ognjen Prohaska, Marija Milovanović, Nenad Bogdanović, Aleksandar Cvetković PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Nikola Milivojević i sar., 2022, General platform for hydroinformatics systems – a review of concept, CONTEMPORARY WATER MANAGMENT: CHALLENGES AND RESEARS DIRECTIONS Proceedings of the Internationl Scientific Conference in the Honour of 75 Years of the Jaroslav Černi Water Institute[2] Vladislava Bartoš Divac i sar., 2022, Concept of flood early warning systems in Serbia, CONTEMPORARY WATER MANAGMENT: CHALLENGES AND RESEARS DIRECTIONS Proceedings of the Internationl...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.3-4.121PKljučne reči – rečni sliv, namena zemljišta, zemljišni pokrivač, predviđanje promene, MOLUSCE REZIMERazmatranje faktora koji nanivou sliva, osim promene klime, utiču na budući vodni režim, obuhvata i promene namene zemljišta i zemljišnog pokrivača. Cilj rada je da se ispita učinak tri metode za predviđanje promene namene zemljišta i zemljišnog pokrivača, na primeru sliva reke Toplice do profila hidrološke stanice Doljevac do 2100. godine. Za predviđanje su korišćene metode iz dodatka MOLUSCE u softverskom paketu QGIS v2.18. Uključene su četiri varijante ulaznih podataka dobijene kombinovanjem digitalnog modela visina i pokazatelja: odstojanje od puta, ekspozicija i nagib terena. Dobijene vrednosti koeficijenta kapa i procentualne tačnosti sva tri modela pokazuju dobru saglasnost osmotrenih i simuliranih podataka. Rezultati simulacije promene namene zemljišta do 2100. godine, između ostalog, ukazuju na gubitak retkih na račun gustih šuma i mešovitog šumskog i obradivog zemljišta, kao i stagnaciju urbanih površina, što u budućnosti može uticati na proces formiranja oticaja na slivu. Autori: Jana PENDIĆ, Marija MILIĆEVIĆ, Nikola ĐOKIĆ, Borislava BLAGOJEVIĆ, Vladislava MIHAILOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Gaur, S., & Singh, R.: A comprehensive review on land use/land cover (NZZP) change modeling for urban development: current status and future prospects. Sustainability, 15(2), 903, 2023.[2] Di Gregorio, A., & Jansen, L. J. (1998). Land Cover Classification System (LCCS): classification concepts and user manual. FAO, Rome.[3] McConnell, W., & Moran, E. F.: Meeting in the middle: the challenge of meso-level integration. Land Use Policy, 19(1), 99-101, 2000.[4] Wang, Y., Sun, Y., Cao, X., Wang, Y., Zhang, W., & Cheng, X.: A review of regional and Global scale Land Use/Land Cover (NZZP) mapping products generated from satellite remote sensing. ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.3-4.107MKljučne reči – Model kišne epizode, HEC-HMS, parametri modela, kalibracija, validacija, karstni sliv, rijeka Unac REZIMEZa procjenu hidrološkog režima, utjecaja prirodnih ili antropogenih promjena na slivu, ocjene velikih voda na izučenim ili neizučenim slivovima, sve češće se koriste hidrološki modeli. HEC HMS model kišne epizode korišten je za modeliranje tri pojedinačna događaja koja potječu iz različitih perioda u kojima se uobičajeno javljaju velike vode na hidrološkoj stanica Drvar na rijeci Unac. Obzirom da se radi o karstnom slivu, modeliranje otjecanja predstavlja poseban izazov. U ovom radu ispitana je mogućnost primjene relativno jednostavnog modela sa skromnim brojem parametara i ulaznih podataka, te prenosa parametara modela sa jednog na drugi događaj. Ulazni podaci za kalibraciju i validaciju modela su satne vrijednosti proticaja i padavina. U radu je izvršena ručna kalibracija mijenjajući po jedan parametar. Na osnovu mjera efikasnosti (PBIAS, NSE, RSR) odabran je po jedan set parametara za svaku kišnu epizodu. Krajnji rezultat kalibracije pokazuje dobro slaganje osmotrenog i proračunatog hidrograma prema svim mjerama efikasnosti. U procesu validacije dobivene su lošije mjere efikasnosti, a prenos parametara sa jednog na drugi događaj djelomično je uspješan. Autori: Mirza MUJČIĆ, Ajla MULAOMEROVIĆ – ŠETA PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA[1] Prskalo G., Hrelja H.: Geomorfološki trenutni jedinični hidrogram kao osnova za definiranje poplavnih voda na neizučenim slivovima, e-Zbornik radova Građevinskog fakulteta, broj 1, juni 2011[2] Młyński D., Petroselli A. and Wałęga A.: Flood frequency analysis by an event-based rainfall-runoff model in selected catchments of southern Poland, Soil Water Res., vol. 13, no. 3, pp. 170–176, Sep. 2018, doi: 10.17221/153/2017-SWR[3] Praštalo P., Topalović Ž. i Blagojević B.: Hidrološko modeliranje korišćenjem geomorfološkog jediničnog hidrograma na neizučenim...
ДОИ – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.3-4.89SКључне речи – хидродинамички утицаји, сеизмичка анализа, Зангарово оптерећење, замењујуће трапезно оптерећење, напони у телу бране, померања бране РЕЗИМЕУ оквиру рада приказана је хидродинамичка анализа на примеру ламеле гравитационе бетонске бране „Ђердап 1“. На почетку рада је, поред детаљног аналитичког прорачуна, спроведено истраживање које је за циљ имало наношење трапезног оптерећења у софтверу које би на најефикаснији начин апроксимирало оптерећење израчунато по Зангаровом поступку. Предмет рада је компаративна анализа два различита прорачуна, са различитим нивоом детаљности моделирања. Анализирањем резултата прорачуна изнети су закључци, узимајући у обзир да одређена одступања представљају основ за будуће истраживања у области сеизмичких хидродинамичких утицаја. Аутори: Душан Стевановић, Бојан Миловановић, Владан Кузмановић PREUZMITE PUN TEKST ЛИТЕРАТУРА[1] Савић Љ, Увод у хидротехничке грађевине, Грађевински факултет Универзитета у Београду, Београд, 2009[2] Институт за водопривреду “Јарослав Черни” Београд, Студија о правним, економским, техничким и безбедносним аспектима управљања високим бранама у Србији, Књига 4: Извештај о критеријумима и концепцији управљања безбедношћу брана, Београд, 2024.[3] Muganda A., Миловановић Б., Кузмановић В. и Савић Љ. Прорачун вертикалних сеизмичких хидродинамичких утицаја, Зборник радова 5. међународне конференције Савремена достигнућа у грађевинарству, Суботица 2017[4] Институт за водопривреду “Јарослав Черни” Београд, ХЕ „Ђердап 1“ Систем за управљање безбедношћу бране (верзија 2022), Књига 2: Извештај о интегралном МКЕ моделу српског дела бране ХЕ „Ђердап 1“, Свеска 1: Текстуални део, Београд, 2023.[5] Институт за водопривреду “Јарослав Черни” Београд, ХЕ „Ђердап 1“ Систем за управљање безбедношћу бране (верзија 2022), Књига 3: Извештај о корисничком подсистему за анализу стања и процеса, Београд,...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.3-4.77VKljučne reči – Hidraulički proračun, ΔQ metoda, mreže pod pritiskom REZIMEHidraulički proračun u mrežama pod pritiskom se najčešće sprovodi pod pretpostavkom fiksne čvorne potrošnje koja ne zavisi od pritiska, u literaturi pristup poznat kao DDA (eng. Demand Driven Approach). Ova pretpostavka je opravdana ukoliko je sistem u mogućnosti da u svakom trenutku zadovolji minimalne pritiske pri kojima se ta čvorna potrošnja može i ostvariti (npr. prilikom dimenzionisanja sistema). U određenim slučajevima, kao što su pucanja cevi ili povećana potrošnja vode u sistemu, doći će očekivano do pada pritiska u mreži ispod minimalnih što posledično uzrokuje nemogućnost sistema da zadovolji fiksne čvorne potrošnje. U ovim slučajevima upotreba DDA pristupa rešavanju hidraulike sistema nije opravdana jer neće rezultovati realnom procenom pritisaka i protoka u mreži, niti je moguće proceniti koji deo čvorne potrošnje se zaista može zadovoljiti. Za prevazilaženje ovog ograničenja DDA pristupa, u proračun se mora uvesti funkcionalna zavisnost potrošnje od pritiska. Ovaj pristup, poznat kao PDA (eng. Pressure Driven Approach) u obzir uzima smanjenje čvorne potrošnje sa smanjenjem pritiska u čvoru. U ovom radu je PDA pristup implementiran u originalnu TRIBAL-ΔQ metodu za proračun mreža pod pritiskom, koja koristi formulaciju metode prstenova za rešavanje osnovnih jednačina koje opisuju tečenje u mrežama pod pritiskom. Validacija rezultata proračuna unapređene TRIBAL-ΔQ metode je izvršena poređenjem sa referentnim EPANET 2.2 softverom, zasnovanim na formulaciji metode čvorova, koji je u praksi prihvaćen kao standard za hidraulički proračun mreža pod pritiskom. Metoda je testirana na nekoliko mreža različite složenosti i preliminarni rezultati sa analizom osetljivosti pokazuju da TRIBAL-ΔQ metoda u uslovima potrošnje koja zavisi od pritiska ostvaruje istu preciznost i numeričku stabilnost proračuna...
Prikaz održanog savetovanja U organizaciji Građevinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu i IRTCUD UNESCO centra, 1. i 2. aprila održano je 20. savetovanje Srpskog društva za hidraulička istraživanja i Srpskog društva za hidrologiju (SDHI i SDH). Savetovanja SDHI i SDH održavaju se od 1954. godine, na kojima šira naučna i stručna javnost ima priliku da se upozna sa aktuelnim problemima i dostignućima iz baznih oblasti hidrotehnike, hidraulike i hidrologije.Broj pristiglih radova (49) je bio optimalan za organizaciju dvodnevne konferencije. Uvodna predavanja su održali naši afirmisani istraživači iz inostranstva: dr Dubravka Pokrajac (University of Aberdeen, Velika Britanija), dr Zoran Kapelan (TU Delft, Holandija), dr Ana Mijić (Imperial College, London), dr Dragan Savić (KWR, Holandija) i dr Zoran Vojnović (IHE Delft, Holandija). Zbornik radova je formiran u elektronskoj formi i dostupan na internet adresi:https://hikom.grf.bg.ac.rs/SDHI/20-SDHI/20.SDHI&SDH-ConfProceedings.pdfNa savetovanju je izloženo 49 radova, u dve paralelne sesije, iz sledećih tematskih oblasti: Hidrotehnički objektiNumerički modeli u hidrotehniciRečna hidraulikaZaštita od poplavaHidraulika podzemnih vodaMerenja u hidrotehniciHidroenergetikaUticaj hidrotehničkih objekata na životnu sredinuKomunalna hidrotehnikaDeterministički hidrološki modeliHidrologija za obnovljive izvore energijeHidrologija velikih vodaEkohidraulika i ekohidrologijaUpravljanjem čvrstim otpadomIntegralno upravljanje vodamaPadavine kao ulaz za hidrološke analizeUticaj klimatskih promena na vodne...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.1-2.63KKljučne reči – akumulacija, brana Modrac, ekološki prihvatljiv protok, zaštićeno vodno područje, eutrofikacija. REZIMEAkumulacija Modrac predstavlja najznačajniji vodni resurs Tuzlanskog kantona (sjeveroistočna Bosna i Hercegovina). Ekološki prihvatljiv protok (EPP) koji se ispušta na brani Modrac neophodno je uskladiti sa važećim Pravilnikom o načinu određivanja EPP-a u Federaciji BiH. Akumulacija Modrac sa uzvodnim i nizvodnim tokom rijeke Spreče je kategorisana kao zaštićeno vodno dobro zbog podložnosti eutrofikaciji i prema važećoj legislativi zahtijeva drugi nivo procjene ekološki prihvatljivog protoka. Kroz ovaj rad prikazana je metodologija određivanja EPP-a na brani Modrac, slijedeći zakonsku legislativu za hidrološki proračun, uz dodatnu primjenu metode za drugi nivo procjene. Autori: Omer KOVČIĆ, Armina VEJZOVIĆ, Mufid TOKIĆ, Jasmina KAMBEROVIĆ, Avdul ADROVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA [1] Adrović, A. (2007): Biodiverzitet i ekološke osobenosti ihtiopopulacije hidroakumulacije Modrac. Doktorska disertacija, Tuzla: Prirodno–matematički fakultet u Tuzli.[2] Adrović, A. (2012). Ribe Modraca. Ihtiološka monografija. NAMM, Tuzla.[3] Arnautalić, Z. (ed) (2006): Elaborat: Istraživanje kvaliteta vode akumulacije Modrac za snabdjevanje pitkom vodom tuzlanske regije. Tuzla[4] BNPro Sarajevo, 2023, Elaborat – Geodetskohidrografsko snimanje dna i priobalja akumulacije Modrac sa obradom mjerenih podataka[5] Bonacci, O. (2003): Ekohidrologija vodnih resursa i otvorenih vodotoka. Građevinsko arhitektornski fakultet Sveučilišta u Splitu i Institut građevinarstva Hrvatske, Zagreb.[6] European Union (2000): Directive 2000/60/EC of the European Parliament and of the Council of 23 October 2000 establishing a framework for communities in the field of water policy. Official Journal of the European Communities, L 327/1, 22.12.2000.[7] Đorđević, B, Dašić, T, (2011): Određivanje potrebnih protoka nizvodno od brane i rečnih vodozahvata, Vodoprivreda, 0350-0519, 43, 252-254 p.151-164.[8] Đozić, A. (2021): Analiza zagađenja jezera Modrac i rijeka Spreče i Turije. Centar za...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.1-2.49IKljučne reči – mikrolokacija, ispust, otpadne vode, PPOV, Veliko Selo, efluent, kvalitet vode, recipijent REZIME U radu je prikazan i analiziran uticaj ispuštanja prečišćenih i neprečišćenih otpadnih voda Centralnog kanalizacionog sistema Grada Beograda na recipijent – Dunav na lokaciji PPOV Veliko Selo i na osnovu dobijenih rezultata izvršen je izbor mikrolokacije ispusta iz PPOV. Centralni kanalizacioni sistem Beograda obuhvata oko 85% kanalizacione mreže i trenutno opslužuje više od 1250000 stanovnika. Prikupljeni su hidrološki podaci – protok i nivo na karakterističnim profilima Dunava (minimalne srednje mesečne vode 95% obezbeđenosti) koji su poslužili za izradu 2D hidrauličkog modela RMA2. Takođe, prikupljeni su i obrađeni podaci o količinama i kvalitetu prečišćenih i neprečišćenih otpadnih voda u suvom i kišnom režimu rada opšteg kanalizacionog sistema i definisano je opterećenje otpadnih voda zagađujućim materijama (izraženo pomoću BPK5) za budući period rada PPOV (2041. god.), koje je korišćeno kao ulazni podatak za matematički model transporta i transformacije zagađenja u recipijentu Dunavu – RMA4. Formiran je spregnut 2D hidrodinamičko-transportni model RMA2/RMA4 kojim su simulirane tri varijante ispuštanja prečišćenih i neprečišćenih otpadnih voda u suvom i kišnom periodu za buduće stanje (2041. godina): 1. Obalni ispust u Dunavac,2. Obalni ispust u Dunav i3. Ispust u dnu u sredinu korita Dunava – u maticu toka. Zaključeno je da je optimalna lokacija ispusta varijanta br. 2 – obalni ispust u Dunav. Ispust u Dunav se pokazao kao povoljnija varijanta od ispusta u Dunavac sa stanovišta zaštite akvatične životne sredine i ispunjavanja regulatornih standarda i zone mešanja koja se formira nizvodno od ispusta efluenta u Dunav koja ima znatno manje dimenzije u odnosu na zonu mešanja u Dunavcu....
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.1-2.37SKljučne reči – donošenje odluka; grupa; agregacija stavova; AHP REZIMEU grupnim primenama poznatog višekriterijumskog metoda AHP koriste se razne agregacione (objedinjavajuće) šeme preko kojih se individualni sudovi članova grupe o značaju elemenata odlučivanja grupišu i zatim preko odabranog metoda prioritizacije generišu težine tih elemenata. Kada se metod koristi tako da se implicira odsustvo konsenzusa među članovima grupe, objedinjavanje pojedinačnih vrednovanja i odluka ima karakter nepristrasnosti i rezultat (grupna odluka) je u velikoj meri objektivan. Data su dva primera iz oblasti vodoprivrede i pokazano je da agregacije geometrijskim osrednjavanjem i putem primene grubih brojeva na svim pozicijama matrice poređenja (karakteristične za AHP), posle izvršene prioritizacije, daju težine koje se kod najviše rangiranih elemenata odlučivanja značajno razlikuju. To je posebno važno u problemima odlučivanja kada se vrši alokacija resursa (npr., količine vode korisnicima ili definisanje kapaciteta crpnih stanica u sistemima navodnjavanja). Grubi brojevi daju nižu težinu najviše rangiranom elementu odlučivanja, a često se povećavaju težine niže plasiranih elemenata – suprotno od vrednosti težina dobijenih putem geometrijskog osrednjavanja. Zaključci ukazuju na potrebu daljeg ispitivanja efekata mogućih objedinjavanja individualnih odluka u grupi. Autor: Bojan Srđević PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA [1] Amenta, P., Lucadamo, A., & Marcarelli, G. (2020) On the transitivity and consistency approximated thresholds of some consistency indices for pairwise comparison matrices. Information Sciences507: 274-287.[2] Düntsch, I., Gediga, G. (1997) The rough set engine GROBIAN. In Proc. 15th IMACS World Congress, Berlin (Vol. 4, pp. 613-618).[3] Fazlollahtabar, H., Vasiljević, M., Stević, Ž., Vesković, S. (2017) Evaluation of supplier criteria in automotive industry using rough AHP. International Conference on Management, Engineering and Environment ICMNEE 2017:186-197.[4] Forman, E., & Peniwati, K. (1998)...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.1-2.27NKljučne reči – idividualno vodosnabdevanje; bujični nanos; izvorište; brdsko-planinska oblast; bujičarska pregrada; ruralno domaćinstvo. REZIMERuralna domaćinstva u brdsko-planinskim oblastima u Srbiji (ali i u okruženju), pored brojnih drugih infrastrukturnih objekata obično nemaju rešeno vodosnabdevanje. U cilјu ublažavanja ovog problema prihvaćen je pristup da se u funkciju stave svi vodni resursi u bližem okruženju sa povolјnim kvalitativno-kvantitativnim karakteristikama. U situaciji kada nema alternative za rešavanje vodosnabdevanja na konvencionalan način u brdsko-planinskim oblastima, rešenje je uslovlјeno onim šta je na raspolaganju. Ovo je bila polazna osnova za istraživanja sprovedena kroz više faza terenskih i kabinetskih aktivnosti. Jedan od zaklјučaka je da se u funkciju individualnog vodosnabdevanja ruralnih domanćistava u brdsko-planinskim oblastima može staviti bujični zaplav gde za to postoje preduslovi. Dobijeni rezultati pokazuju da bujični zaplav značajnijeg rasprostranjenja i moćnosti (deblјine) sa stalnim dotokom rečnih voda predstavlјa potencijalno izvorište podzemnih voda. Intergranularna poroznost zaplava omogućava infiltraciju površinskih rečnih voda i na taj način u okviru zaplava formiranje akumulacije podzemnih voda. Formiranu izdan zbijenog tipa karakteriše mogućnost filtracije, akumuliranja i otpuštanja podzemnih voda. Doprinos vodosnabdevanja iz bujičnog zapalava pored pobolјšanja uslova za život članova jednog ruralnog domaćinstva u brdsko-planinskim oblastima ogleda se u mogućnosti premošćavanja nedostatka kapaciteta postojećeg izvorišta, zatim izradi sistema vodosnabdevanja relativno skromne cene, pravilnom sagledavanju i razumevanju ograničenosti kvalitetnih vodnih resursa posebno u uslovima aktuelnih klimatskih događanja i drugo. Bujičarska pregrada na ovaj način pored primarne (odbrana od bujičnih poplava) dobija i važnu sekundarnu ulogu (individualno vodosnabdevanje). Autori: Zoran NIKIĆ, Ratko RISTIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA [1] Dokmanović P., Nikić Z.: Analiza (ne)održivosti aktuelne strategije vodosnabdevanja u Srbiji. Tehnika. Br. 3. Str. 433-441. Beograd, 2015.[2] Filipović B.:...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.1-2.17JKljične reči – otpadne vode, bioreaktor, numerička simulacija, mešač, optimizacija REZIME U bioreaktorima postrojenja za preradu otpadnih voda obavljaju se biološki procesi potpomognuti adekvatnim strujanjem mešavine aktivnog mulja i otpadne vode. U cilju postizanja što efikasnijeg rada bioreaktora od velikog značaja je poznavanje i analiza strujnog polja u njemu, utvrđivanje nepovoljnih zona strujanja, kao i određivanje odgovarajućih tehničkih rešenja za poboljšanje brzinskog polja i sveukupno unapređenje tretmana voda. U radu je primenom numeričke mehanike fluida izvršena analiza strujnog polja u bioreaktoru konkretnog postrojenja za preradu otpadnih voda (PPOV) u Republici Srbiji. Fokus analize strujanja u ovom radu je usmeren ka identifikaciji uticaja pojedinih parametara mešača na procese mešanja u bioreaktoru. Za ostvarivanje optimalnog mešanja tretirane vode u anaerobnoj i anoksi komori bioreaktora, pored osvrta na izbor broja mešača i mesta njihovog postavljanja, poseban osvrt je dat na uticaje promene konstruktivnih (prečnik) i eksploatacionih (brzina obrtanja obrtnog kola mešača) parametara na brzinsko polje. Prikazani rezultati ukazuju na mogućnostunapređenja propisanih mera u cilju optimizacije rada ne samo analiziranog, već i drugih postojećih PPOV. Autori: Sofija JOVANOVIĆ, prof. dr Ivan BOŽIĆ, dr Biljana STOJANOVIĆ, prof. dr Branislava LEKIĆ, Nikola KILIBARDA PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA [1] Povrenović D., Knežević, D.: „Osnove tehnologije prečišćavanja otpadnih voda“, Tehnološko-metalurški fakultet Univerziteta u Beogradu, 2013.[2] Elshaw, A., Nur М. S. Hassan, M. Masud K. Khan,: „Computational Fluid Dynamic Modelling and Optimisation of Wastewater Treatment Plant Bioreactor“, Fakultet za inženjerstvo i tehnologiju Univerziteta u Centralnom Kvinslendu, Rokhempton, Australija, 2018[3] Petrović S.: „Analiza viševarjantnih tehničkih rešenja za unapređenje strujanja u bioreaktoru postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda“, М. Sc. rad, Mašinski fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd, Srbija, 2023.[4] Petrović...
DOI – https://doi.org/10.46793/Vodoprivreda56.1-2.01MKljučne reči: Sava, plovidba, životna sredina, naperi REZIME U ovom radu prikazan je proces traženja ekološki prihvatljivih rešenja za unapređenje plovnog puta na Savi, na kritičnoj deonici kod ušća Drine (od km 170 do km 188). Proces je zasnovan na projektnoj filozofiji „raditi sa prirodom“ koja je promovisana u Zajedničkoj izjavi o vodećim principima za razvoj unutrašnje plovidbe i zaštite životne sredine u slivu reke Dunav [9]. Prihvatanjem Zajedničke izjave, zemlje u slivu Dunava su se obavezale da budući projekti razvoja unutrašnje plovidbe budu integralni, promovišući i zaštitu životne sredine. U skladu sa uputstvima datim u Zajedničkoj izjavi, novi regulacioni radovi na Savi planirani su u tri koraka: Definisanje ciljeva i mogućnosti: Određeni su plovidbeni ciljevi, identifikovane mogućnosti za postizanje ciljeva i ekološka poboljšanja; Definisanje mera: Definisane su varijante uređenja rečnog korita, sa hidrotehničkim objektima i radovima koji su potrebni za ispunjenje postavljenih ciljeva i ispitani njihovi efekti na plovidbu i životnu sredinu i Optimizacija hidrotehničkih građevina: Proces traženja optimalnog rešenja bio je zasnovan na obimnim podlogama (batimetrijske, geološke, geotehničke, morfološke, hidrološke, hidrauličke, psamološke), 1D i 2D hidrauličkom modeliranju, tehno-ekonomskim analizama i analizi uticaja radova na životnu sredinu. Istraživanja prikazana u ovom radu izvršena su u sklopu pripreme tehničke dokumentacije koju su finansirale Evropska Investiciona Banka i Vlada Republike Srbije. Autori: Ljiljana MARJANOVIĆ, dr Marina BABIĆ MLADENOVIĆ, Zoran KNEŽEVIĆ, Dimitrije MLADENOVIĆ, Lazar IGNJATOVIĆ PREUZMITE PUN TEKST LITERATURA Babić-Mladenović M.: Uređenje vodotoka, Institut za vodoprivredu “Jaroslav Černi”, Beograd, 2018Jansen P. Ph et all.: Principles of river engineering – The non-tidal alluvial river, Pitman, London, 1979Jovanović M.: Regulacija reka – Rečna hidraulika i morfologija, Građevinski fakultet, Beograd, 2008Mohamed F....
Autori: Andreja SUŠNIK, Gregor GREGORIČ, Sandor SZALAI, Sabina BOKAL, Zorica SRĐEVIĆ ABSTRACT Droughts hit the Danube region frequently and have had large impacts on the economy and the welfare of people. Drought damages are indirect frequently and are not so explicit like in the case of flood or frost, and, according to some estimations, can be higher than the other natural disasters in the Danube region. Drought is still not considered an issue of high priority, and people are not aware of its impacts. Therefore, DriDanube aims to increase the capacity of the Danube region for drought emergency response and enhance preparedness for drought management by introducing recently developed monitoring and risk assessment tools. One of the main products of the project will be Drought User Service which will enable more accurate and efficient drought information via improved monitoring and timely early warning. The service will integrate all available data, including large volume of the most recent remote sensing products, using modern web services and “Big Data” management techniques. Apart from the timely warning a risk analysis is required to mitigate the effects of drought. Following a transnational approach, DriDanube will harmonize the currently heterogeneous methodologies for risk and impact assessments, based on existing achievements in participating countries and on EU guidelines in the frame of the Civil Protection Mechanism. Users’ capacities at different level in the management cycle (monitoring–impact assessment–response–recovery–preparedness) will be strengthened through sharing experiences and project learning interactions. DriDanube’s main expected results is the Strategy to improve drought emergency response (tested on pilot actions) and better cooperation among operational services and decision-making authorities in a Danube Region....
Autor: Goran RADOVIĆ REZIME Vrlo često veliki hidrotehnički objekti se planiraju i grade u izolovanim, slabo pristupačnim i teško osvojivim predelima koje često karakterišu ekstremno klimatsko i topografsko okruženje. Počev od projektovanja koje zahteva prilaz zoni budućih radova do poznavanja klimatsko-hidrološko-geoloških uslova terena, svaki korak koji vodi projektovanom i izvedenom hidrotehničkom objektu podložan je promenama, uvođenju novih kriterijuma i adaptaciji na nove uslove. Ideja ovog rada jeste prikaz tri hidrotehnička projekta izvedena od strane Energoprojekt Niskogradnja na tržištu Perua, i to: 1) za ekstremne hidrološke uslove, brana Sullana u sklopu velikog hidromelioracionog sistema Chira Piura 3, ponašanje brane i slapišta sa posledicama u uslovima ekstremno velikih voda prouzrokovanih klimatskim fenomenom El Niño 1997-98 i mesečnim padavinama koje su 30 do 40 puta veće od prosečnih sa prikazom rekonstrukcije izvršene 2000. godine; 2) za ekstremnu eroziju izazvanu rečnim nanosom, brana Chavimochic, problem erozije slapišta nametnutog izvanrednom količinom nanosa sa prikazima elemenata rekonstrukcije i proizvodnje materijala, i 3) za ekstremne topografske uslove, slučaj hidrocentrale Chancay Rucuy, sa posledicama od kiša 2017. godine i to u zoni cevovoda pod pritiskom i zoni mašinske zgrade. Prikaz ova tri objekta ima za cilj da ukaže na ponašanje objekata u ekstrem-nim uslovima, posledice istih na primenjena rešenja i pokušava izvesti neka iskustva vezana za usvojena projektantska rešenja. preuzmite pun...
Autor: Lajoš HOVANJ REZIME U radu su analizirani rezultati dobijeni tokom merenja tokom januara 2015. godine u Hidrauličkoj laboratoriji Građevinskog fakulteta u Subotici, radi osposobljavaja Paršalovog suženja širine b=0,0254 m za merenje hidrograma oticaja. Za proticaje manje od 0,003 m3/s utvrđena je jednačina prikazana na slici 2, pomoću koje poznavanjem merene dubine ha i fizičke karakteristike vode u funkciji temperature vode može da se utvrdi hidrogram oticaja. Greška utvrđivanja proticaja (od – 4,02 do +5,22%) je u granicama dozvoljenih grešaka domaćeg standarda. preuzmite pun...
Autor: Stanko STANKOV REZIME U radu je opisan upravljačko-nadzorni sistem postrojenja za prečišćavanje vode (PPV) zasnovan na PLC (programabilnim logičkim kontrolerima) i SCADA konfiguraciji. U sastavu PPV, koje je u sklopu JKP „Naissus“ Niš, postoji veći broj tehničkih celina: vodozahvat sa ustavom; oprema za prečišćavanje (mehaničke grabulje, sita, fine rešetke, spore mešalice, taložnice, filter polja); hemijska priprema vode; uređaji za predhlorisanje i glavno hlorisanje; pumpne stanice sirove vode i niskog pritiska; pumpe za pranje filtara i pumpna stanica čiste vode. Sistem vrši merenje i dinamičko prikazivanje vrednosti parametara i procesnih veličina (stepena mutnoće, nivoa vode na vodozahvatu, u filter poljima, rezervoarima, nivoa aluminijum sulfata u silosima, protoka sulfata i vode, pH, pritiska i temperature vode). Prate se i statusi uređaja i opreme. Kod određenog broja elektromotornih pogona pumpnih postrojenja primenjena je frekvencijska regulacija, čime je povećana efikasnost pogona i omogućen optimalan rad i ušteda energije. Zadavanje i pregled tehnoloških veličina i parametara vrši se na operatorskim panelima koji su spregnuti s lokalnim upravljačkim jedinicama. Ove jedinice su protokolima komunikacije povezane s centralnim sistemom nadzora i upravljanja. Posle odgovarajuće obrade informacije se prezentuju operateru u vidu procesnih promenljivih koje su funkcije vremena (trendovi), ili u obliku tabela određene strukture. preuzmite pun tekst...
Autori: Ratko RISTIĆ, Ivan MALUŠEVIĆ, Siniša POLOVINA, Vukašin MILĈANOVIĆ, Boris RADIĆ REZIME U skladu sa Nacionalnim akcionim planom za proizvodnju energije iz obnovljivih izvora u Srbiji je do sada izgrađeno oko 90 malih hidroelektrana (MHE), dok je planirana izgradnja 850 MHE, dominantno derivacionog tipa, u brdsko-planinskim područjima Srbije, uglavnom, u zaštićenim prirodnim područjima (Nacionalni parkovi, Parkovi prirode, Specijalni rezervati prirode). Srbija je najsiromašnija zemlja Balkana kada su u pitanju autohtone površinske vode, a upravo na ekološki i hidrološki najvrednijim rečicama započelo je sprovođenje masovne gradnje MHE. Problemi koji su uočeni izgradnjom postojećih MHE zahtevaju hitno preispitivanje procedura za izdavanje dozvola, kako za planirane tako i izgrađene objekte, uz imperativ zabrane dalje gradnje u zaštićenim područjima. Ukoliko bi se sve planirane MHE izgradile, bilo bi obezbeđeno svega 2-3,5% potreba u energetskom bilansu Srbije na godišnjem nivou, ali bi to značilo da je devastiran najveći deo kvalitetnih vodotokova brdsko-planinskog regiona Srbije. Zbog malog energetskog doprinosa, a fatalnih ekoloških posledica, vlasti u SAD su uklonile više od 1.000 MHE, u periodu 1993-2017. Slični procesi se odvijaju u Francuskoj, Španiji, Nemačkoj i Švedskoj. Drugi načini proizvodnje energije iz obnovljivih izvora imaju daleko manje negativne efekte na životnu sredinu, a ako bi se gubici Elektroprivrede Srbije (EPS) prilikom prenosa električne energije od proizvođača do korisnika smanjili za samo 2%, bila bi sačuvana količina koja bi eliminisala potrebu za derivacionim MHE. preuzmite pun...
Autori: Bojan SRĐEVIĆ, Pavel BENKA, Zorica SRĐEVIĆ, Milica RAJIĆ REZIME U radu su prikazani osnovni rezultati modeliranja i detaljne stohastičke analize beskišnih perioda na teritoriji Srbije u toku vegetacione sezone april-septembar. Primenjen je metod Zelenhasića i Todorovića (ZT) za stohastički opis ekstremnih prekidnih procesa u hidrologiji i meteorologiji. Podaci o jednodnevnim kišama na 20 pravilno raspoređenih lokaliteta u Srbiji izdvojeni su iz baza klimatskih podataka za dunavski region za 50-godišnji period 1961-2010. Prvo su identifikovani meteorološki događaji kao periodi bez kiša duži od 20 dana (uz pretpostavku da se i dan sa manje od 3 mm kiše smatra beskišnim danom), a zatim su utvrđene empirijske i (po ZT metodu) teorijske distribucije broja suša, trajanja suša i trajanja najdužih suša. Prikazano je i nekoliko reprezentativnih mapa suša sa različitim povratnim periodima i dati su komentari dobijenih rezultata i sprovedenih dopunskih analiza. Svi proračuni urađeni su sa originalnim domaćim softverom DROUGHTS, a za razne vrste interpolacija korišćeni su standardni alati GIS-a. preuzmite pun...
Autori: Nedžad MEKIĆ, Amra SERDAREVIĆ REZIME Zagađenje voda je kontaminacija većeg intenziteta koje nastaje unošenjem, ispuštanjem ili odlaganjem u vode opasnih materija ili drugih uzročnika u koncentraciji iznad dozvoljenih graničnih vrijednosti. Zaštita voda od zagađenja, kao i unapređenje postojećeg kvaliteta vodnih resursa, postiže se sprečavanjem unošenja zagađujućih materija u količinama koje mogu uzrokovati nepovoljne promjene njihovog kvaliteta. Preventivna zaštita vodnih resursa od zagađenja je jedan od glavnih prioriteta sektora voda, jer bi se bez njihove zaštite, umjesto planova iskorištenja u cilju sopstvenog razvoja, pravili planovi sanacije i vraćanja u prirodno stanje. Koristeći načelo „zagađivač plaća“, a na osnovu prethodno utvrđenog tereta zagađenja otpadnih voda, propisana je obaveza zagađivaĉima voda da plaćaju vodne naknade. U ovom radu prikazana je metodologija obračunavanja, plaćanja, ispitivanja i kontrole izmirivanja obaveza po osnovu općih i posebnih vodnih naknada. preuzmite pun...
Autori: Ljubomir BUDINSKI, Matija STIPIĆ, Đula FABIAN REZIME Glavni vodozahvat osnovne kanalske mreže (OKM) sistema Dunav-Tisa-Dunav (DTD) u Bačkoj čine vodozahvatne ustave i crpne stanice Bezdan 1 i 2 sa prilaznim kanalom Baračka. Jedan od osnovnih problema u vodosnabdevanju bačkog dela sistema kada se razmatra vodozahvat kod Bezdana ogleda se prvenstveno u nemogućnosti postojećeg sistema (ustave i crpne stanice) da zadovolji trenutne potrebe u vodi, i to u prvom redu u oblasti poljoprivrede i izgradnje novih sistema za navodnjavanje. Sa jedne strane, gravitaciono upuštanje u sistem preko ustave funkcioniše samo pri uslovno rečeno visokim vodostajima Dunava, tj. kada su potrebe u vodi najmanje. Sa druge strane, kako se ipak značajne potrebe u vodi javljaju pri niskim vodostajima Dunava, tada ustava kao takva nije u stanju da pokrije zahtevane potrebe, zbog ĉega je neophodno prepumpavanje vode primenom postojećih crpnih stanica. Međutim, imajući u vidu da je hidrosistem DTD završen pre oko pola veka i da su se klimatske, hidrološke i druge prilike znatno promenile u odnosu na period kada je HS DTD projektovan – pri čemu se prvenstveno misli na vodostaje Dunava kod Bezdana, gde su sadašnje male vode u odnosu na male vode iz sredine prošlog veka kada su vodozahvati projektovani, opale (smanjile se) preko 1,5m – postaje očigledno da ni crpna stanica Bezdan 2 nije u stanju da obezbedi potrebne količine vode (dok je crpna stanica Bezdan 1 van funkcije od momenta izgradnje). Kako bi se izvršila revitalizacija postojećeg crpnog sistema Bezdan sa aspekta obezbeđenja potrebnih količina vode za bački deo sistema DTD u malovodnim periodima Dunava, na predmetnoj lokaciji vodozahvata sprovedena je analiza postojećeg stanja sistema primenom trodimenzionalnog...
Autori: Slobodan MILIĆ, Marija MILIĆ, Čedomir MILIĆ REZIME Značajna uloga hidroelektrana, osim proizvodnje energije, je i obezbeđenje sistemskih usluga. Zavisno od osnovnih energetskih karakteristika, hidroelektrane mogu učestvovati u regulaciji frekvenca-snaga kao i u svim oblicima rezerve sistema. Osnov za sve ove aktivnosti je korisna zapremine akumulacionog. bazena i dovoljan kapacitet opreme (turbina, generator). Veliki uzvodni akumulacioni bazeni (sezonske ili veće akumulacije), osim učešća u operativnoj rezervi, mogu alimentirati i deo potreba u remontnoj ili hladnoj rezervi. Posebna pogodnost u tom pogledu je mogućnost da i nizvodne elektrane, ukoliko raspolažu sa slobodnim kapacitetima, mogu, bez učešća sopstvene akumulacije, učestvovati u alimentiranju ovih potreba. Time se povećava efekat uzvodnih akumulacija ali i efekat instalisanosti nizvodnih objekata. Sve ovo dovodi do adekvatnijeg vrednovanja i nizvodnih elektrana čime se povećava interes za njihovom realizacijom. Takođe, dolazi do smanjenja potrebe za realizacijom termokapaciteta što vodi ka smanjenju stalnih troškova sistema. Link preuzmite pun...
Autori: Miloš MILAŠINOVIĆ, Budo ZINDOVIĆ, Nikola ROSIĆ, Dušan PRODANOVIĆ REZIME Upravljanje vodoprivrednim sistemima, posebno upravljanje rizicima od poplava, se zasniva na podacima koji su dobijeni različitim vrstama prognoza. Prognoziraju se promene nivoa na određenim rečnim deonicama, vrednosti oticaja sa slivova, dotoci u akumulacije, itd. Najčešće, ovakve prognoze zasnivaju se na hidrološko-hidrauličkim modelima, koji su prethodno kalibrisani koristeći izabrane vremenske serije iz prošlosti. Međutim, čak i tako kalibrisani modeli u kasnijim fazama eksploatacije ne mogu uvek predvideti pomenute veličine sa dovoljnom tačnošću. Razlozi za to su raliĉiti, od nepoznavanja početnih i graničnih uslova do neodređenosti u ulaznim podacima. Stoga, prognoze bazirane na modelu se unapređuju uključivanjem i merenih podataka o stanju sistema kroz proces asimilacije. Cilj asimilacije je da rezultate dobijene prethodno kalibrisanim modelom koriguje i približi podacima koji su izmereni, uvažavajući neodređenosti i računatih i merenih podataka. Na taj način poboljšava se početna tačka od koje se vrše prognoze, tj. model se pokreće za neki kraći period u kome se raspolaže merenjima, koriguje se stanje dobijeno modelom i tako korigovano stanje se koristi kao početni uslov za kratkoročne prognoze u kojima model radi nezavisno. U ovom radu analizira se asimilaciona metoda za 1D modele tečenja u rekama, zasnovana na PID regulatoru kojim se stanje sistema (nivoi u rekama) ne podešava direktno već posredno, dodavanjem ili oduzimanjem fiktivnih protoka u čvorovima u kojima postoje merenja nivoa. Analizira se uticaj kompleksnosti hidrodinamiĉkog modela, poredeći modele tri nivoa kompleksnosti, na asimilaciju koja se zasniva na PID regulatoru. preuzmite pun...
Autori: Damjan IVETIĆ, Dušan PRODANOVIĆ, Mile CVITKOVAC REZIME U opštem slučaju, metode za merenje protoka vode se mogu klasifikovati prema uslovima tečenja na mernom mestu, pa se tako određene metode koriste u sistemima pod pritiskom dok nešto drugačije u sistemima gde se javlja tečenje sa slobodnom površinom. U određenim slučajevima, na mernom mestu se može javiti i tečenje pod pritiskom i sa slobodnom površinom, odnosno tzv. kombinovani uslovi tečenja. U ovom radu analiziran je jedan upravo takav slučaj, derivacioni tunel između Dabarskog i Fatničkog Polja u okviru sistema Hidroelektrane na Trebišnjici (HET). Glavne karakteristike ovog tunela, pored kombinovanih uslova tečenja, su i impozantne dimenzije, gde prečnik varira od 5,0 m do oko 5,6 m, kao i bidirekcioni raspon protoka od -40 do ~55 m3/s. Za potrebe merenja protoka projektovano je i izvedeno jedno merno mesto unutar tunela, neposredno uz izlazno/ulaznu građevinu u Fatničkom polju, opremljeno sa četiri ravne EM sonde, dva logera pritiska i dve kontrolne EM sonde tipa „Ajkulino krilo“. Imajući u vidu karakteristike tunela kao i merne metode, neophodno je pažljivo uspostaviti korelaciju između izmerene brzine i srednje profilske, odnosno lokalno kalibrisati ravne EM senzore brzine. U radu je analizirana mogućnost lokalne kalibracije ravnih EM senzora brzine pomoću kontrolnih EM sondi „Ajkulino krilo“. Dobijeni rezultati su upoređeni sa rezultatima „suve kalibracije“ sprovedene korišćenjem teorijskog rasporeda brzine i jednodimenzionalne težinske funkcije. preuzmite pun...
Autor: Čedo MAKSIMOVIĆ REZIME Srbiji predstoji period u kome treba da izgradi više stotina postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV). Postojećim načinom planiranja, odlučivanja i rada, za investicije (CAPEX) i njihove eksploatacione troškove (OPEX), u Srbiji bi se uložila znatno veća sredstva za tehnološki prevaziđena rešenja nego što bi to bio slučaj da se primene naprednije tehnologije koje osim nižih gornjih troškova imaju i čitav niz drugih prednosti. U radu se izlaže mogućnost da se Srbija, koja je sada na začelju u Evropi u prečišćavanju otpadnih voda, uvrsti u red tehnološki najnaprednijih zemalja u svetu. Osim ukazivanja na tu mogućnost, izlaže se i način kako to može da se postigne uz odgovarajući koordinorani rad multidisciplinarnih timova i instutucija na svim nivoima. Jedan od osnovnih uslova je da takav način koordiniranog rada private svi učesnici u procesu odlučivanja, pa i korisnici tih sistema. To se odnosi i na najviše državne organe (Vlada i najmanje 3 resorna ministarstva koji se sada bave ovom temom) koji treba da zajednički stvore odgovarajuće uslove da se smanji nepotrebno odlivanje para poreskih obveznika. To treba da se realizuje kroz blagovremenu, minimalnu izmenu, modernizaciju zakona i propisa i omogućavanje prihvatanja naprednijih i ekonomski i tehnološki povoljnijih rešenja. U ovome treba da učestvuju i svi relevantni učesnici u procesu odlučivanja, realizaciji i korišćenju tih sistema. Veliku odgovornost za to imaju i projektanti, lokalne organizacije (vodovodi i kanalizacija), izvožači radova kao i stanovnici – korisnici tih sistema. Da bi se ovo ostvarilo mora svi da se upoznaju sa najnovijim tehnološkim mogućnostima i da prođu kroz proces promene mentalnog sklopa, načina prihvatanja inovacija i procesa planiranja. Od filozofije ‘Da.....
Autori: Ognjen BONACCI, Ivo ANDRIĆ, Tanja ROJE-BONACCI REZIME The paper studies different increasing trends of characteristic (minimum, mean and maximum) annual temperatures measured at four meteorological stations in the Zagreb City area. The goal of the analysis is to determine the extent to which the warming trend observed in different part of the Zagreb City area is caused by their locations, i.e. by the urban heat island (UHI) effect. Data from the following four meteorological stations are used: (1) Zagreb Griĉ (ZG); (2) Zagreb Maksimir (ZM); (3) Zagreb airport (ZA); (4) Puntijarka (PU). The meteorological station ZG is located in the inner city centre, ZM in the suburb exposed to intensive urbanisation in the recent decades, ZA in the suburb exposed to low urbanisation, while the location of PU is near the top of the Medvednica Mountain, far from any influence of urbanisation. The time series of differences between the characteristic air temperatures for all pairs of meteorological stations are calculated during two periods: (1) 1949-2016; (2) 1981-2016. Regression and correlation methods, trend analyses of time series of characteristic air temperatures and their differences, t-test and Mann-Kendal test are used in this paper. The differences in characteristic air temperatures between all pairs of stations showed individual development of temperatures at nearby stations. The stations located in the city and the rapidly urbanised suburb are under a stronger influence of global warming (GW) and UHI effects than the station located in the suburb, less influenced by urbanisation. ZM experiences a higher influence of GW and UHI compared to ZG, and especially ZA and PU. UHI affects the increase in the ZM...
Autori: Bojan Milovanović, Vladan Kuzmanović, Ljubodrag Savić REZIME U radu se prikazuju hidrodinamički uticaji na ploče dna i zidove umirujućih bazena iza stepenastih brzotoka, dobijeni na osnovu merenja pritisaka u izabranim tačkama na fizičkom modelu. Za različite protoke, potopljenosti hidrauličkog skoka, dimenzije stepenika i uglove suženja stepenastog brzotoka, izvršena su merenja na velikom broju mernih mesta, tako da je dobijena pouzdana raspodela hidrodinamičkog opterećenja, a time i pouzdana procena uticaja. preuzmite pun...
Autori: Jovan BLAGOJEVIĆ, Jasna PLAVŠIĆ, Samir ĆATOVIĆ, Andrijana TODOROVIĆ REZIME U radu je sprovedena analiza prosečnog oticaja u Srbiji metodama za neizučene slivove na 46 izabrana profila sa slivnim površinama do 1000 km2 na kojima postoje podaci merenja protoka vode. Primenjena je metoda Turka i metoda Langbajna, koje kao ulazne podatke koriste srednje temperature i prosečne godišnje padavine na slivu. Ulazni podaci za proračune u ovom radu dobijeni su korišćenjem digitalnog repozitorijuma CarpatClim, u kome se podaci nalaze u rasterskom formatu prostorne rezolucije oko 10 km x 10 km i pokrivaju period 1961-2010. Izučeni slivovi su tretirani kao neizučeni i izračunati srednji protoci su upoređeni sa izmerenim srednjim protocima. Analize su pokazale da je poţeljna kalibracija parametara u metodi Langbajna kako bi se došlo do pouzdanijih ocena srednjih voda. preuzmite pun...
Autor: Dino OBRADOVIĆ REZIME Pravilno funkcioniranje kanalizacijskog sustava, a time i kanalizacijskih cijevi kao jednog od dijelova kanalizacijskog sustava je jako bitno. Kanalizacijski sustav (kanalizacijske cijevi) odvodi onečišćenu vodu iz obiteljskih kuća, zgrada, tvornica, kao i s ulica na uređaje za pročišćavanje, što je preduvjet neophodne komunalne higijene. Zbog prethodno navedenog razloga, održavanje kanalizacijskih cijevi ima veliku važnost. Jedan od mogućih problema zbog kojih se događa začepljenje cijevi je prodor korijenja drveća u kanalizacijske cijevi, budući da se često zanemaruje blizina stabla i, naravno, njegovog korijenja. U radu će se navesti neki od mogućih načina sprječavanja i kontrole rasta korijenja, kao i vrste drveća koje treba izbjegavati saditi u blizini kanalizacijskih cijevi, te one vrste drveća koje se mogu saditi u relativnoj blizini cijevi. Nadalje, rad će prikazati načine uklanjanja – nekemijske i kemijske, korijenja iz kanalizacijskih cijevi pomoću raznih uređaja i alata, odnosno kemijskih tvari. Na kraju, dat će se zaključak u kojem će se navesti neke općenite smjernice kako prevenirati rast i prodor korijenja u kanalizacijske cijevi i što napraviti ako je već kasno, odnosno ako je korijenje prodrlo u cijevi. Kada korijenje prodre u kanalizacijske cijevi, onda je u većini slučajeva cijev nepovratno oštećena (naravno da to ovisi o količini korijenja koje je dospjelo u cijev, kao i samoj vrsti cijevi) te je važno istaknuti da je prevencija najvažnija mjera koja se može poduzeti, što će se naglasiti. preuzmite pun...
Autori:Alma DŢUBUR, Manfred SCHÜTZE, Amra SERDAREVIĆ REZIME Preciznije definiranje projektnih parametara postrojenja za preradu otpadnih voda (PPOV) sa aktivnim muljem primjenom dinamičke simulacije, zahtijeva dnevne varijacije influenta i tipične vrijednosti koncentracija parametara, kao što su HPK, TKN, TP itd. U tu svrhu, obično su dostupni samo preporučeni literaturni podaci, bez detaljnih mjerenih podataka na uređaju. U radu je prikazana metoda za generisanje dnevnih varijacija dotoka i koncentracija zahtijevanih parametara kvaliteta u otpadnoj vodi, na primjeru postojećeg PPOV Butila, Sarajevo, Bosna i Hercegovina (BiH). Prikazani su rezultati generisanja ulaznih podataka, uz primjenu dosadašnjih mjerenih srednjih vrijednosti (proticaji i parametri kvaliteta otpadne vode) na uređaju i rezultati, koji su dobiveni korištenjem preuzetih parametara iz raspoloţivih projekata uređaja. Cilj metode je generisati realne ulazne podatke postrojenja, u smislu dotoka i koncentracija parametara HPK, TKN i TP, bez prethodnih opseţnih istraţivanja i mjerenja na licu mjesta. U radu su izloţeni rezultati i metode, koje postiţe grupacija „Hochschulgruppe Simulation“, koju čini skupina istraţivača iz Njemačke, Austrije, Švicarske, Luksemburga Nizozemske i Poljske (http://www.hsgsim.org). Metoda se često naziva prema grupaciji HSG-Sim „Hochschulgruppe Simulation“, odnosno metoda Langergraber, nazvana prema glavnom autoru publikacije, u kojoj je detaljno opisana [1, 2]. preuzmite pun...
Autori: Nerma LAZOVIĆ, Emina HADŢIĆ REZIME Rijeke su oduvijek mijenjale svoje korito, kako u vidu promjene uzdužnog profila i poprečnih profila, tako i u vidu promjene oblika korita u horizontalnoj projekciji. Promjene riječnog korita se dešavaju u zavisnosti od hidroloških i hidrauličkih parametara vodotoka i slivne površine, te uslijed različitih karakteristika riječnog nanosa. Kako je protok u rijeci posljedica meteoroloških i hidroloških uslova koji su stohastičkog karaktera, to se i geometrijske karakteristike riječnog korita mijenjaju na posve slučajni način, a njihova promjena se ne moţe sa sigurnošću predvidjeti. U praksi se najčešće koriste prognozni modeli, koji se baziraju na proračunu opšte deformacije riječnog korita i koji bi trebali dati odgovor na očekivane promjene riječnog dna kao posljedicu radova unutar ili van riječnog korita, a na osnovu postojećih podataka i rezultata mjerenja na razmatranoj riječnoj dionici. Jedan od vrlo značajnih koraka u cijelokupnom proračunu opšte deformacije riječnog korita jeste odabir adekvatne metode za proračun pronosa vučenog i suspendovanog nanosa. Brojni autori su izučavali problematiku pronosa nanosa u riječnom koritu te su dali niz empirijskih obrazaca za proračun pronosa vučenog i suspendovanog nanosa imajući u vidi karakter vodotoka i sve njegove osobenosti. U radu je prikazan proračun opšte deformacije korita poteza dužine cca 2 km rijeke Ţeljeznice za period 1999-2009 godina. Proračun je izvršen primjenom različith empirijskih izraza za proračun pronosa nanosa, a za provjeru rezultata proračuna korišteni su rezultati hidrometrijskih mjerenja, odnosno snimljeni poprečni profili. Za numeričku simulaciju opšte deformacije korišten je softver HEC-RAS. preuzmite pun...
Autor: MSc. Faruk SERDAREVIĆ, MSc. Mirsad ŠABANOVIĆ REZIME Od početka procesa reforme elektroenergetskog sektora u Evropi cilj koji se neprekidno naglašavao bio je uspostava jedinstvenog evropskog tržišta električne energije (Internal Electricity Market – IEM). Nakon više od deset godina fokusiranja na uspostavu odgovarajućeg pravnog okvira tržišta, Evropska Unija (EU) je 2009. godine u cilju ubrzanja formiranja jedinstvenog evropskog tržišta, donijela novi set dokumenata poznatiji pod nazivom Treći energetski paket propisa Evropske Unije, te posrednim putem definisala ciljni modela tržišta električne energije. Sve članice Evropske Unije bile su dužne da transponuju u nacionalni zakonski okvir obaveze iz Trećeg paketa što je bio jedan od preduslova za otvoreno, integrisano i konkurentno evropsko tržište električne energije. U ciljnom modelu tržišta pored tržišta dan unaprijed (day-ahead market – DAM) važnu ulogu imaju i unutardnevno tržište (intraday market – IDM) i balansno tržište (balancing market – BM) jer trgovanje što bliže proširenom realnom vremenu zahtjeva posebnu pažnju zbog sve većeg udjela „promjenjive“ i teško predvidljive proizvodnje električne energije iz elektrana koje koriste obnovljive izvore energije. U ovom radu su razmatrane mogućnosti nuđenja električne energije na više tržišta jedne protočne hidroelektrane na kratkoročnom tržištu u Bosni i Hercegovini. Korišteni su tržišni podaci iz Bosne i Hercegovine i regiona u cilju dobijanja što realnijih rezultata. preuzmite pun...
Autor: Amra SERDAREVIĆ REZIME Napredni oksidacijski procesi (NOP) definiraju se kao procesi obrade vode gdje uz utrošak energije nastaju reaktivni međuprodukti, radikali, koji mogu neselektivno reagirati s organskim spojevima. Od tih vrlo reaktivnih čestica, najznačajniji je hidroksilni radikal, koji kao neselektivni oksidans sa svojim oksidacijskim potencijalom gotovo potpuno pretvara organsku materiju u vodu i CO2, odnosno uzrokuje njenu mineralizaciju. Primjeri NOP-a u kojima nastaje hidroksilni radikal su Fenton i Fentonu – slični procesi, oksidacija ozonom, oksidacija vodikovim peroksidom (H2O2), perokson proces (O3 + H2O2), UV-fotoliza i drugi. Među procesima koji su najčešće ispitivani je Fenton proces koji koristi željezni jon (Fe2+) i vodonik peroksid (H2O2) stvarajući hidroksilni radikal (.OH). Hidroksilni radikal je jak oksidant kojim je moguća oksidacija različitih organskih jedinjenja u otpadnoj vodi. Reaktivnost ovog sistema je prvi put zabilježio H.J.H. Fenton 1894. Fenton proces je proces oksidacije koji se primjenjuje vrlo često za tretman industrijskih otpadnih voda. U toku ispitivanja MBR tehnologije za prečišćavanje procjednih otpadnih voda deponije u Kantonu Sarajevo utvrđeno je prisustvo značajnih količina organske materije koje je nemoguće ili vrlo teško ukloniti biološkim postupcima prečišćavanja uz pomoć aktivnog mulja u suspendiranom rastu. Da bi se utvrdile mogućnosti uklanjanja organske materije izražene preko HPK izvršen je proces oksidacije na pripremljenoj seriji uzoraka. U ovom članku je prikazan tok i rezultat primjene Fenton procesa za slučaj uklanjanja teško razgradljivih organskih spojeva iz procjednih voda deponije u sklopu Regionalnog centra za upravljanje otpadom u Kantonu Sarajevo. preuzmite pun...
Autori: Ajla MULAOMEROVIĆ-ŠETA, Emina HADŢIĆ, Nerma LAZOVIĆ, Hata MILIŠIĆ REZIME U radu su prezentirani uporedni rezultati definisanja velikih voda probabilističkim pristupom, po dvije najčešće korištene metode koje su od interesa za racionalno dimenzioniranje odgovarajućih vrsta hidrotehničkih objekata i sistema: metoda godišnjih ekstrema i metoda pikova/pragova. Metodom godišnjih ekstrema tretirane su teorijske funkcije raspodjele koje se uobičajeno koriste u hidrološkoj praksi : normalna (Gausova), log-normalna (Galtonova), Pirson III, log-Pirson III te Gumbelova raspodjela, a konačan odabir funkcije izvršen je na osnovu rezultata Kolmogorovljevog testa saglasnosti empirijske i teorijskih funkcija raspodjele vjerovatnoće. Za metodu pragova, korišten je Poason-Vejbulov model sa Poasonovom raspodjelom za broj javljanja pikova i dvo-parametarskom Vejbulovom raspodjelom za visinu pikova, koji za maksimalne godišnje proticaje daje troparametarsku funkciju raspodjele. Uporedni rezultati velikih voda prema navedenim metodama dati su na 7 vodomjernih stanica sa površinama od 200 do skoro 7000 km2, i duţinama nizova osmatranja od 16 do 41 godine. preuzmite pun...
Autori: Uroš MILIĆ, Vladimir ŢIVANOVIĆ, Igor JEMCOV REZIME Zakonskom regulativom, odnosno Pravilnikom o načinu određivanja i održavanja zona sanitarne zaštite izvorišta vodosnabdevanja (Službeni Glasnik RS, broj 92/08), vrši se preventivna zaštita podzemnih vodnih resursa, pri ĉemu se osim samih zona definišu i dozvoljene aktivnosti unutar njih. Prema pomenutom Pravilniku, zone sanitarne zaštite, odnosno njihov oblik i veličina uglavnom zavise od smera i brzine cirkulacije podzemnih voda. Vertikalno kretanje vode, odnosno zagađujuće supstance kroz nadizdansku zonu se ne uzima u obzir. Upravo se na proceni mogućnosti vertikalnog kretanja kontaminanata sa podzemnom vodom, odnosno zaštitnoj ulozi nadizdanske zone, bazira koncept ranjivosti podzemnih voda. S obzirom na složene karakteristike karstne sredine, do danas je za ove terene razvijen veliki broj metoda za ocenu ranjivosti, pri čemu su u radu primenjene, a potom i međusobno upoređene metode COP i PI. Ove metode su proistekle iz „Evropskog pristupa“ (COST 620), gde su date smernice za izradu metoda za ocenu ranjivosti podzemnih voda u karstnim terenima. Glavni parametri koji se analiziraju u definisanju ranjivosti podzemnih voda su: zaštitna uloga nadizdanske zone, uslovi koncentrisane infiltracije i padavine (prihranjivanje izdani). Cilj rada predstavlja razmatranje mogućnosti primene metoda za ocenu ranjivosti u zaštiti karstnog izvorišta, na primeru izvorišta Zlot koje se koristi za vodosnabdevanje Bora. U skladu sa dobijenim rezultatima, PI metoda je izdvojena kao reprezentativna, a potom je izvršena i korekcija oblika i veličina zona sanitarne zaštite prethodno definisanih važećim Pravilnikom. preuzmite pun...
Autori: Vujadin BLAGOJEVIĆ, Nedeljko SUDAR, Žana TOPALOVIĆ, Alma BIBOVIĆ, Branislav ĐORĐEVIĆ REZIME Realizovane Mape opasnosti i rizika od poplava na slivu rijeke Vrbas predstavljaju pilot projekat sagledavanja opasnosti i rizika od plavljenja na nivou kompletnog sliva rijeke Vrbas u BiH. Izradom mapa stvoreni su preduslovi za izradu Planova upravljanja poplavnim rizikom na slivu rijeke Vrbas u Republici Srpskoj i Federaciji BiH. Kartiranje poplavnih područja, opasnosti i rizika od poplava predstavlja najbitniju nestrukturnu mjeru zaštite od poplava. Međutim, da bi jedna ovakva sveobuhvatna mjera bila realizovana, potrebno je detaljno sagledati sve morfološke, hidrološke, hidrauličke i socioekonomske prilike na terenu – potencijalnom poplavnom području. Kontinualani i sa glavnim pritokama uvezan hidraulički model rijeke Vrbas u kombinaciji sa rezultatima hidrološkog modeliranja i hidrološke statističke analize sliva, koristio je neustaljeno tečenje kao ulazne granične uslove. Ovakav pristup je omogućilo praćenje propagacije poplavnog vala i odgovarajući prikaz reakcije pojedinih dijelova sliva na ekstremne padavine ranga pojave 1/20, 1/100 i 1/500 godina. Pored osnovnog cilja – dobijanja mjerodavnih hidrauličkih parametara za izradu mapa opasnosti, hidraulički model je poslužio i za provjeru postojećih krivih proticaja na vodomjernim stanicama na rijeci Vrbas. To je ukazalo na neophodnost mjerenja vodostaja i proticaja, naročito u periodima velikih voda kako bi novoodređene Q-h krive u narednom periodu dobile svoju verifikaciju. Mape opasnosti od poplava prikazane su u skladu sa usvojenom Metodologijom u zavisnosti od ranga pojave poplave, opsega plavljenja, dubine i brzine poplavnog vala. Jedna od ključnih prednosti sagledavanja poplavnog rizika u sklopu mapiranja na slivu rijeke Vrbas, jeste uzimanje vektorske vrednosti brzine poplavnog vala u svakoj tački poplavnog poligona primjenom 2D hidrauličkog modeliranja. To za posljedicu ima vjerodostojniji prikaz vrijednosti...
Autori: Žana TOPALOVIĆ, Vujadin BLAGOJEVIĆ, Nedeljko SUDAR REZIME Određivanje velikih voda određenog povratnog perioda je jedna od najčešćih zadataka u hidrotehničkoj praksi. U većini slučajeva, uglavnom je dovoljno odrediti maksimum proticaja za odgovarajući povratni period odnosno vjerovatnoću pojave. Međutim, u nekim slučajevima je neophodno odrediti cjelokupan hidrogram određene vjerovatnoće pojave sa maksimalnim proticajem, zapreminom oticaja, vremenima podizanja i opadanja odnosno baze hidrograma. U slučaju mapiranja zona opasnosti i rizika od poplava na nekom slivu, potrebe hidrauličkog modela pomoću kojeg se vrši izrada mapa zahtijevaju upravo ovako definisane hidrograme i to na većem broju lokacija na slivu. Zadatak dodatno komplikuje nedostatak osmotrenih podataka u prostornom (broj mjernih stanica na slivu) i vremenskom (dužina osmatranja) smislu. U ovom radu se prikazuje određivanje hidrograma velikih voda primijenjeno za sliv rijeke Vrbas u Bosni i Hercegovini a za potrebe izrade mapa opasnosti i rizika od poplava. Hidrogrami poplavnih talasa traženih vjerovatnoća pojave su dobijeni upotrebom konceptualnog hidrološkog modela MIKE-NAM u sklopu MIKE Hydro River paketa. Hidrološki model je kalibrisan za potrebe dugotrajnih (kontinualnih) simulacija nakon čega su dobijeni proticaji statistički obrađeni u cilju dobijanja kvantila velikih voda. Model je dalje kalibrisan na karakteristične istorijske poplavne talase te uz pomoć računskih kiša simulacijama kišnih epizoda su dobijeni računski hidrogrami na 45 karakterističnih lokacija. Maksimalni proticaji ovih hidrograma su upoređeni sa kvantilima dobijenim statističkom analizom osmotrenih proticaja i simuliranih u kontinualnom modelu. Rezultati pokazuju uspješnu primjenu hidrološkog modela za određivanje talasa velikih voda odgovarajuće vjerovatnoće pojave. preuzmite pun...
Autor: Dr Miodrag B. JOVANOVIĆ REZIME Hidraulička analiza recirkulacionog strujanja na ulazu u zaliv ilustrovana je primerom Čukaričkog zaliva na reci Savi u Beogradu. U jednom ranijem radu prikazani su rezultati numeričke simulacije ovog strujanja primenom 2D modela i opisan je način na koji su ti rezultati korišćeni u projektu uređenja obale. U ovom radu je načinjen korak dalje u izčavanju recirkulacionog strujanja pomoću 2D i 3D modela, u pravcu ispitivanja onih hidrauličkih veličina (kinetičke energije, vrtložnosti i dr.) koje mogu dodatno da okarakterišu strujno polje. Obavljeno je poređenje rezultata proračuna dobijenih pomoću modela zasnovanog na vremenskom osrednjavanju Navie Stoksovih jednačina (RANS) i modela zasnovanog na prostornom osrednjavanju istih jednačina – modelu velikih vrtloga (LES). Upoređeni su i rezultati 2D i 3D modela. Sve ovo ima praktične implikacije, jer od recirkulacionog strujanja zavisi zasipanje ulaza u zaliv, a primenom numeričkih modela mogu se efikasno proveriti inženjerska rešenja za smanjenje zasipanja i troškova bagerovanja. preuzmite pun...
Autor: Jasna PLAVŠIĆ REZIME U radu je prikazana analiza efekata planiranih akumulacija na slivu Topčiderske reke za ublažavanje velikih voda. Za potrebe ove analize razvijen je model padavine-oticaj za simulaciju hidrograma velikih voda na profilima postojećih i planiranih akumulacija, kao i na drugim ključnim profilima Topčiderske reke i njenih pritoka. Model je kalibrisan i verifikovan koristeći osmotrene kišne epizode i hidrograme oticaja na hidrološkoj stanici Rakovica, a primenjen je sa računskim kišama kao ulazom za simulacije hidrograma velikih voda u sadašnjim i budućim uslovima na ključnim profilima u slivu. Rezultati su pokazali da su efekti tri najnizvodnije planirane akumulacije praktično zanemarljivi, dok su efekti najuzvodnijih akumulacija nešto veći jer na najnizvodnijim deonicama Topčiderske reke omogućavaju smanjenje maksimalnih protoka velikih voda od 10% do 20% (u zavisnosti od profila i povratnog perioda). Rezultati jasno ukazuju da je neophodno primeniti i druge mere kontrole kišnog oticaja na ovom slivu, a naročito na njegovom najnizvodnijem i najurbanizovanijem delu, kao i mere za sprečavanje nekontrolisane urbanizacije na ovom slivu koja bi u budućnosti još pogoršala uslove za formiranje velikih voda. preuzmite pun tekst...
Autor: Ljupcho PETKOVSKI, PhD, CEng, Prof. ABSTRACT This year we celebrate a significant jubilee – 80 years of dam engineering in Republic of Macedonia. Planning, design, construction and maintenance of dams are among the most responsible civil engineering works. The first dam in R. Macedonia, arch dam Matka, at the canyon of Treska River, near the city of Skopje, was built in 1938. Construction of this dam and its appurtenant structures marks the beginning of dam engineering in Republic of Macedonia. At present, in 2018, we can proudly state that dam constructors in R. Macedonia are worthy heirs and prolongers of the noble work of the first dam designers, dating to 1938. Confirmation of such statement is the fact that 45 dams with regional importance and over 110 embankment dams with local importance are the key pillar of the present water economy infrastructure. Republic of Macedonia is located in the central part of the Balkan Peninsula, and it covers an area of 25,713 km2 with a population of about 2.1 million. With over 150 built dams of basically all types (embankment and concrete dams, gravity and arch dams) categorized as “large dams” by ICOLD criteria, Republic of Macedonia, proportionally to its size, is located right at the top of dam engineering in Europe. preuzmite pun...
Autori: Srđan KOLAKOVIĆ, Slobodan KOLAKOVIĆ REZIME Vrlo često su inženjeri spremni da istorijat hidrotehničkih radova na nekom području vezuju za period u kome su oni strvarali. Međutim, istorijat razvoja vodoprivrede na ovim područjima datira još od kraja XVI veka. Naročito se ukazuje na aspekt zaštite od velikih voda, faktički strategija u ovoj oblasti vodoprivrede je uspostavljena u prvoj polovini XIX veka, primenjuje se i danas. Ona se sastoji od izgradnje i stalnog nadvišenja nasipa uz reke bez mogućnosti upravljanja poplavnim talasom. Napredak geoprostornih tehnologija (Global Positioning System (GPS), daljinskog očitavanja (Remote Sensing (RS)) i Geografski informacionog sistema (GIS) omogućili su prikupljanje podataka i analize poplava, mapiranja rizika, na mnogo brži i precizan način. Analiza godišnjih maksimalnih vodostaja od 1876.g., kad su počela organizovana merenja na vodomernim stanicama, ukazuje da se kod Dunava ne mogu uočiti trendovi povećanja kao posledice klimatskih promena. Kod Tise je to izražajnije ali su veći uticaj imale morfološke promene. Činjenica je da je u zadnjih 15 godina došlo do učestalije pojave većih „pikova“ međutim taj period je kratak da bi se donosili dugoročni zaključci. preuzmite pun...
Autor: Branislav ĐORĐEVIĆ REZIME Godine 1868. u Beogradu je organizovana ’Tehničarska družina’, prva organizacija inženjera i tehničara na ovim prostorima. Povodom jubileja, 150 godina od prve esnafske organizovanosti inženjera, sažeto se razmatraju doprinosi hidrotehničkih inženjera razvoju Srbije, ali i u nekim zemljama u okruženju. U razvoju hidrotehničkih sistema mogu se izdvojiti četiri perioda: (1) tokom sticanja državnosti Srbije pa do Velikog rata, (2) između dva rata, (3) period najintenzivnijeg razvoja nakon II Svetskog rata pa do krize koje je dovela do raspada SFRJ, (4) sadašnji period. U članku se sažeto prikazuju karakteristike razvoja u tim periodima. Najbrži razvoj je bio u trećem periodu, kada su izgrađeni izuzetno značajni sistemi koji su Srbiju tada svrstavali u sam vrh svetskog graditeljstva. U tom periodu je bio usvojen vrlo važan strateški razvojni princip da se svi objekti i sistemi, pa i oni najveći i najsloženiji realizuju vlastitim snagama. Da bi se to ostvarilo paralelno se razvijala i prateća industrija (mašinogradnja, industrije građevinskih materijala), a mnogo se ulagalo u nauku i školovanje kadrova, da mogu samostalno da prime na sebe planiranje, izgradnju, eksploataciju i održavanje i najsloženijih objekata i sistema. U članku se prikazuju samo neki od ključnih hidrotehničkih objekata i sistema izgrađenih u tom periodu. Sadašnji period, na žalost, karakteriše stagnacija u hidrotehničkom razvoju u Srbiji i celom regionu u odnosu na potrebe i mogućnosti, jer se ne uočava snažna razvojna komponenta izgradnje vodoprivrednih sistema. PREUZMITE PUN...
Autori: Stevan PROHASKA, Aleksandra ILIĆ REZIME U ovom radu prikazan je nov pristup u definisanju teorijskih hidrograma velikih voda na oficijelnim hidrološkim stanicama. U osnovi rad se oslanja na primenu metode „graniĉnog intenziteta oticaja“ (GIO) za proraĉun teorijskih hidrograma velikih voda razliĉitih verovatnoća pojave, kao i teorije dvodimenzionalnog definisanja funkcija raspodele (koincidencije) razliĉitih parametara hidrograma velikih voda. U konkretnom sluĉaju, tretirana su dva osnovna parmetra hidrograma velikih voda – ordinate maksimalnih godišnjih protoka i maksimalne zapremine hidrograma velikih voda u istoj kalendarskoj godini. Tariranje parametara metode GIO vrši se u uslovima izjednaĉavanja teorijskih vrednosti maksimalnih godišnjih protoka i maksimalnih godišnjih zapremina istih verovatnoća pojave, koji se dobijaju primenom metode GIO, odnosno standardne procedure prilagoĊavanja navedenih vremenskih serija teorijskim funkcijama raspodele koje se najĉešće koriste u hidrološkoj praksi. Za definisanje verovatnoće istovremene pojave navedenih parametara hidrograma velikih voda (maksimalne ordinate protoka i maksimalne zapremine hidrograma velikih voda) korišćena je procedura koincidencije dve sluĉajno promenljive, razraĊena u literaturi (Prohaska et al., 1999). Definisane koincidencije verovatnoće prevazilaženja dva razmatrana parametra hidrograma velikih voda služe za odabir konstelacija na koje se tariraju parmetri metode GIO. U konkretnom sluĉaju, preporuka je da se odaberu sledeće konstelacije, a za odabranu verovatnoću prevazilaženja: – Maksimalni godišnji protok – maksimalna zapremina poplavnog talasa, – Maksimalni godišnji protok – odgovarajuća zapremina za usvojenu verovatnoću prevazilaženja, – Odgovarajući maksimalni godišnji protok za usvojenu verovatnoću prevazilaženja – maksimalna zapremina poplavnog talasa, – Najverovatnija kombinacija maksimalnog godišnjeg protoka i maksimalne zapremine poplavnog talasa za odabranu verovatnoću prevazilaženja. Koju od navedenih konstelacija odabrati za merodavnu predstavlja veĉnu „dilemu“, što će biti detaljno obrazloženo u radu....
Autori: Dejana ĐORĐEVIĆ, Ivan STOJNIĆ, Nikola ROSIĆ SAŽETAK Cilj ovog rada je da se stručnoj javnosti prikažu mogućnosti modela razmene količine kretanja (MRKK) u proračunima linije nivoa duž neprizmatičnih korita za veliku vodu (KVV). Reč je o modelu koji je već uspešno primenjivan za procene krive protoka u prizmatičnim KVV, a koji istovremeno pruža mogućnost proračuna nagiba linije energije i linije nivoa kada je poznata vrednost protoka velike vode. Kao takav, model se može koristiti i za potrebe procene rizika od poplava i za rekonstrukciju poplavnog događaja. Model je u ovom radu proveren korišćenjem rezultata merenja u pravolinijskim neprizmatičnim kanalima sa obostrano proširujućim i obostrano sužavajućim plavnim površinama. Razmatrani su i slučajevi blagih i slučajevi naglih proširenja/ suženja. Rezultati proračuna upoređeni su i sa onima koji se dobijaju primenom tradicionalnih modela koji se standardno primenjuju u inženjerskoj praksi. Pokazuje se da tradicionalni modeli potcenjuju nivoe u KVV preko 10%, a da su odstupanja dobijena primenom MRKK manja od 3%. Zadovoljavajuća slaganja postižu se i po pitanju raspodele protoka na glavno korito i plavne površine – odstupanja ne prelaze 3%, a samo za jednu vrednost protoka dostižu 8%. preuzmite pun...
Autori: Violeta CIBULIĆ, Novica STALETOVIĆ, Maja TRIFUNOVIĆ, Nebojša VELJKOVIĆ REZIME Kvalitet podzemnih i površinskih voda koje se koriste za vodosnabdevanje veoma je neujednaĉen. Varira od voda visokog kvaliteta do onih koje je neophodno preĉistiti adekvatnim tehnološkim postupcima, da bi se koristile za potrebe vodosnabdevanja, rekreaciju graĊana, i u prehrambenoj industriji. Upravo zato veoma je vaţna procena rizika u vodovodnim sistemima, identifikovanje opasnosti-hazarda,a to su patogene bakterije i opasne i toksiĉne hemijske supstance koje se mogu naći u vodi kao posledica nepovoljnog antropogenog uticaja ili mogu nastati kao nus proizvodi pri dezinfekciji vode za piće. One zajedno predstavljaju indikatore rizika kvaliteta vode za piće. U radu su razmatrani principi procene i upravljanja rizikom u vodosistemu ЈP ,,Rzav”, razmatranjem kvaliteta vode za piće JKP „Naš dom” Poţega, kao jednog od šest gradova koji se snabdevaju vodom za piće iz ovog vodosistema. Cilj rada je da se na osnovu definisanih indikatora rizika za preradu sirove vode u vodu za piće, definišu kljuĉne postavke za procenu i upravljanje rizikom u vodosistemu ,,Rzav” i vodovodu Poţega,kako bi se ocenilo stanje u upravljanju rizikom i spreĉili eventualni akcidenti. preuzmite pun...
Autor: Lajoš HOVANJ REZIME Za oštroivični, nepotopljeni preliv visine 20 cm 2015-e godine je dokazan da korišćenjem veštačkog prsta preliv je osposobljen za merenje hidrograma oticaja sa sliva. Suština osposobljavanja je fiksiranje proticaja za tačku odvajanja od zida preliva i za tačku nalepljenja na zid preliva. Ova konstatacija je novina u odnosu na navode postojećeg međunarodnog standarda u vezi oštroivičnog preliva. U ovom radu su prikazani rezultati ispitivanja izvršene u Hidrauličkoj laboratoriji Građevinskog fakulteta u Subotici u vezi merenja hidrograma oticaja nepotopljenim, nesuženim, oštroivičnim prelivima razne visine. Rezultat ispitivanja prikazan na 5-om međunarodnom savetovanju na temu Savremena dostignuća u građevinarstvu, održanom u Subotici aprila 2017-e godine u ovom radu je dopunjen. preuzmite pun...
Autori: Dejan MILOŠEV, Goran NIKOLIĆ, Ţeljka RUDIĆ, Mile BOŢIĆ REZIME Cilj ovog rada je isticanje neophodnosti planiranja sistema za navodnjavanje i racionalnog korišćenja vodnih resursa, posebno imajući u vidu sistematsko navodnjavanje velikih površina. Analizirane su osnovne hidrološke karakteristike neophodne za sagledavanje ukupno raspoloţivih koliĉina površinskih voda, njihov prostorni i vremenski raspored, i definisane su merodavne veliĉine ekstremnih proticaja sa stanovišta zadovoljenja potreba razliĉitih korisnika. Velika Plana je tipiĉna ruralna opština sa 21.986 ha poljoprivrednog zemljišta. Za navodnjavanje 50% poljoprivrednog zemljišta, potrebno je obezbediti oko 20M m3/god. da bi se zadovoljile potrebe useva za vodom u 4 od 5 godina. Hidrološka analiza je ukazala da dostupna koliĉina vode iz Velike Morave ne zadovoljava u potpunosti potrebe navodnjavanja u opštini Velika Plana. Dostupnih 0,5 m3/s je dovoljno tek za 8% poljoprivrednih površina na teritoriji opštine. Ukoliko se planira širenje razvoj sistema za navodnjavanje na većim površinama, potrebno je razmotriti i alternativne izvore vode. preuzmite pun...
Autor: MSc. Faruk SERDAREVIĆ REZIME Energija i vodni resursi, pored zaštite životne sredine, dva su najkritiĉnija pitanja s kojima se danas svijet suoĉava, a kljuĉne izazove za oba sektora predstavljaju nedovoljna ulaganja u nove integralne i razvojne projekte. Potražnja za energijom brzo se povećava i dalji razvoj hidroenergetskog potencijala, gdje je to moguće, je jedan od naĉina da se pravilno iskoristi ova potražnja sa obnovljivom energijom i bez povećanja emisija zagaĊivaĉa zraka i stakleniĉkih gasova koji doprinose klimatskim promjenama. Sa razvojem elektroenergetskog sistema i promjenama nivoa konzuma i strukture proizvodnje, mijenja se uloga hidroelektrana u elektroenergetskom sistemu. Hidroelektrane, pogotovu one sa akumulacijama, preuzimaju sve važniju i delikatniju ulogu u obezbeĊivanju vršne snage i energije i ostvarivanju zahtjevane rezerve i pouzdanosti sistema, pogotovu za pouzdan rad sistema sa znatnom penetracijom vjetroenergije i energije Sunca koja ima znatno izraženu isprekidanost u proizvodnji. Kriterijum za razgraniĉavanje ekonomski iskoristivog potencijala sada je veoma pojednostavljen: ekonomski je prihvatljiva svaka hidroelektrana ĉija je cijena energije niža od cijene energije najskuplje termoelektrane na fosilna goriva koju istisne iz pogona. Unazad par decenija, a pogotovo kod većine zemalja u razvoju gotovo svaki predloženi hidroenergetski projekat smatrao se kao dobar projekat prvenstveno zbog svog znaĉaja za društvo meĊutim javno mjenje se tokom vremena znaĉajno promijenilo pogotovo po pitanju zaštite životne sredine i socijalnih aspekata. Kod odluĉivanju o realizaciji hidroenergetskih projekata kao dijelova integralnih razvojnih projekata, mora se uzeti u obzir cijeli niz ciljeva koji se trebaju ispuniti kao što su: održavanje sigurnog i pouzdanog snabdijevanja elektriĉnom energijom uz oĉuvanje odreĊene nezavisnosti od uvoza goriva, smanjenje nepotrebne fluktuacije cijena elektriĉne energije, održavanje kontinuiranosti snabdijevanjem elektriĉnom energijom, zaštita života i imovine...
Autor: Amra SERDAREVIĆ REZIME Procjedne vode deponija se mogu definisati kao sve vode koja su „bile u kontaktu“ sa otpadom odloţenim na deponiji. Prvenstveno se tu misli na oborine koje prolaze kroz tijelo deponije. Međutim, u vodni bilans deponijskih voda ulazi i vlaga koja je sadrţana u samom otpadu ili, u slučaju neadekvatno izoliranih deponija, prodor podzemnih voda u tijelo deponije, te određena količina vode koja nastaje biohemijskim razlaganjem otpada. Procjedne vode ili filtrat (eng.leachate) prikupljaju se drenaţnim sistemom i prije ispuštanja tretiraju se do postizanja propisanih vrijednosti za parametre kvaliteta efluenta, dozvoljene za ispuštanje u sisteme javne kanalizacije ili prirodni recipijent. Najčešće se primjenjuju biološki procesi prečišćavanja, ali zbog visokih vrijednosti pojedinih parametara i nakon završenog sekundarnog i tercijarnog procesa prečišćavanja (HPK, AOX, Cl i dr.) neophodno je primjeniti fizičko – hemijski tretman kao alternativu ili dodatni postupak prečišćavanja. Naizgled jednostavno opisan problem za prečišćavanje ovih otpadnih voda, u praksi vrlo često predstavlja veliki problem kako u procesu projektovanja, tako i u samom pogonu i odrţavanju sistema. Zašto je prečišćavanje procjednih voda deponija toliko zahtjevno, kompleksno i vrlo često skup proces sa dosta problema u pogonu i odrţavanju? Uglavnom je to zbog veoma izraţene razlika i oscilacija u sastavu i količinama procjednih voda koji zavise o uvjetima i radu deponije o čemu će biti govora u ovom članku. preuzmite pun...
Autori: Tanja PETROVIĆ PANTIĆ, Ţarko VELJKOVIĆ, Milan TOMIĆ, Katarina SAMOLOV REZIME U radu je prikazana hidrogeologija i model ranjivosti podzemnih voda Nacionalnog parka Fruška gora. Osnova modela ranjivosti podzemnih voda je proučavanje više razliĉitih faktora koji utiču na prodor zagađivača i moguće narušavanje kvaliteta voda. Faktori koji se proučavaju su dubina do nivoa podzemne vode, prihranjivanje, osobine sredine u kojoj je formirana izdan, tip zemljišta, topografija, uticaj zone aeracije, provodljivost izdani. Na području istraţivanja primenjena je metoda DRASTIC. Krajnji cilj ove metode je da se kompilacijom više karata dobije jedna koja će dati opštu ocenu o ranjivosti podzemnih voda. preuzmite pun...
Autor: Rajko BAJČETIĆ REZIME U radu je predstavljena originalna metodologija šifriranja površinskih voda, razvijena sredinom 90-tih godina prošlog veka, za teritoriju vodnog podruĉja Dunav i Autonomnu Pokrajinu Vojvodinu. Principi metodoligije šifriranja proistekli su iz većeg broja zahteva, kao što su: uspostavljanje potpune šifarske hijerarhije mreže vodotokova, neograniĉenost niza, jednoznaĉnost šifre i informativni karakter šifre. Informatiĉki zahtevi šifre su vezani za njenu kompjutersku upotrebljivost, koncentrisanost i otvorenost u smislu povezivanja sa drugim internacionalnim šifarskim sistemima. Metodologija je zasnovana na hijerarhijskom modelu sa višestepenim nivoima šifre, razdvajanjem na tekuće i stajaće vode i daljoj podeli tekućih voda na primarne, sekundarne i tercijalne vodotoke. Šifarski sistem površinskih voda zasnovan je na induktivnom pristupu, odnosno definisanju slivne mreže vodotoka od izvorišta ka ušću, definišući znaĉaj voda, lokaciju površinske vode u slivu i podslivovima i dugo. Metodologija na kojima je šifriranje zasnovano, zvaniĉno se primenjuju na vodnom podruĉju Dunav i teritoriji AP Vojvodine od 1997. godine, a u zvaniĉnoj upotrebi i na teritoriji Republike Srbije od 2000. godine. preuzmite pun...
Autori: Dalibor DRAŠKOVIĆ, Radmilo GLIŠIĆ, Branislav KOLAREVIĆ, Milena LUĈIĆ, Tamara ŠUMAR, Radivoj CVETIĆANIN, Marina DIMKIĆ REZIME „Gornji Horizonti“ su naziv za jedan od najsloţenijih vodoprivrednih i hidroenergetskih sistema na prostorima bivše Jugoslavije ĉiji proces projektovanja i izgradnje traje preko 40 godina. Ovaj sistem je lociran u jugoistoĉnom delu Bosne i Hercegovine i obuhvata 4 kraška polja koja se poput stepenica spuštaju ka Jadranskom moru. To su Gataĉko, Nevesinjsko, Dabarsko i Fatniĉko polje. Deo hidrosistema nazvan “Gornji Horizonti”, obuhvata u konaĉnoj etapi korišćenje voda na pravcu Gataĉko polje – reka Zalomka – Nevesinjsko polje – Dabarsko polje – Fatniĉko polje – akumulacija Bileća. Sve vode sistema dovedene u akumulacioni bazen Bileća, mogu se na daljem padu od 400 m energetski koristiti do mora, preko već izgraĊenih hidroelektrana HE Trebinje I, HE Trebinje II, HE Dubrovnik i RHE Ĉapljina, koje su sukcesivno ulazile u pogon poĉevši od 1965. (HE Dubrovnik), 1968. (HE Trebinje I), 1979. (RHE Ĉapljina) do 1981. (HE Trebinje II). Vodoprivredni i hidroenergetski objekat „Nevesinje“ saĉinjavaju: brana na pregradnom profilu „Rilje“ koji je lociran oko 23 km istoĉno od Nevesinja, akumulacija na reci Zalomci, derivaciona hidroelektrana „Nevesinje“ i dovodni sistem za prevoĊenje voda iz sliva reke Mušnice (Gataĉko polje) u sliv reke Zalomke (Nevesinjsko polje). Osnovna uloga pomenute akumulacije je da se: smanje poplave u Nevesinjskom polju, stanovništvo i industrija okolnih podruĉja snabdeju sa zahtevanom koliĉinom vode, omogući navodnjavanje kraških polja istoĉne Hercegovine i ostvari maksimalno moguća proizvodnja elektriĉne energije na sopstvenom derivacionom postrojenju kao i na nizvodnim, u budućnosti planiranim, hidroelektranama. Hidroelektrana Nevesinje je u projektnim dokumentacijama razliĉitih obraĊivaĉa i razliĉitih nivoa obrade uvek egzistirala kao derivaciono postrojenje sa podzemnom...
Autori: Nikola ROSIĆ, Dušan PRODANOVIĆ, Boban STOJANOVIĆ, Dragana OBRADOVIĆ REZIME U radu se predstavlja jedna od mogućih metoda asimilacije, korišćenja kontinualnih merenja nivoa vode duž Dunava za ažuriranje numeriĉkog modela teĉenja Dunavom od Novog Sada do HE „Đerdap 1“, napravljenog za potrebe HIS „Đerdap“. Opisana metoda omogućava kontinualno, u realnom vremenu, usaglašavanje stanja raĉunskog modela i stvarnog sistema, putem postepene korekcije nivoa promenom nepouzdanih dotoka u modelu. Korekcije se izraĉunavaju korišćenjem PI (eng. Proportional Integral) kontrolera koji su postavljeni na mestima gde postoje pouzdana merenja nivoa. U radu se prikazuju dobijeni rezultati testiranja primenjene metode za asimilaciju podataka pri razliĉitim scenarijima promene protoka (odnosno, nepoznatog dotoka) na delu Dunava od Novog Sada do hidroelektrane „Đerdap“. Testiranja su sprovedena sa razliĉitim brojem kontrolera, kako bi se jasno video njihov efekat, stabilnost i efikasnost asimilacije. Na kraju rada se daju preporuke za dalja poboljšanja metodologije. preuzmite pun...
Autori: Ratko RISTIĆ, Siniša POLOVINA, Ivan MALUŠEVIĆ, Vukašin MILĈANOVIĆ REZIME Posle katastrofalnih poplava u maju 2014. godine, kada je izgubljeno više od 50 ljudskih života i priĉinjena ogromna materijalna šteta, šira javnost je poĉela da se interesuje za uzroke i prvi put se suoĉila sa ĉinjenicom da u Srbiji postoji oko 11.500 bujiĉnih vodotokova. Izostala je detaljna, celovita analiza svih aspekata uzroka nastanka i pojavne forme bujiĉnih poplava. Obavljeni su obimni radovi na rekonstrukciji i popravkama oštećene vodoprivredne infrastrukture, ali je izgraĊeno malo novih objekata, dok su biološki i biotehniĉki radovi gotovo potpuno zapostavljeni. Jedan od uzroka razmera i destruktivnosti ovih poplava svakako je izostanak ili neznatan nivo implementacije preventivnih mera u periodu 1990-2014. Poseban problem je finansiranje radova za zaštitu od erozije i ureĊenje bujica, ĉiji je obim izvoĊenja imao istorijski minimum, upravo u godinama pre 2014. Postojećim sistemom finansiranja nije moguće realizovati izgradnju novih niti obezbediti održavanje postojećih objekata, što dovodi do smanjene funkcionalnosti odbrambenog sistema i progresivno uvećanog rizika od dejstva poplava. preuzmite pun...
Autori: Hata MILIŠIĆ, Emina HADŢIĆ REZIME Nepoznavanje izvora zagaĊenja, kvantiteta i kvaliteta otpadnih voda, uticaja na recipijente kao i veoma nizak stepen preĉišćavanja urbanih otpadnih voda predstavlja ozbiljan problem u oblasti zaštite ţivotne sredine. Glavni indikator za predviĊanje ĉistoće rijeka jeste njen samopreĉišćavajući kapacitet. Kako su rijeke kontinuirano izloţene zagaĊenju, dolazi do pogoršanja kvaliteta voda i one postepeno poĉinju da gube svoju sposobnost samopreĉišćavanja. Kompleksna pojava samopreĉišćavanja, tj. transformacije tereta zagaĊenja pod uticajem niza hidroloških i bioloških faktora prisutnih u vodotoku je predmet intenzivnog prouĉavanja. IzraĊen je niz matematiĉkih modela, poĉev od najednostavnijeg Streeter – Phelps modela pa do puno sloţenijuh modela pomoću kojih se uz veća ili manja pojednostavljenja pokušalo reproducirati prirodne uslove, tj. predvidjeti promjene sadrţaja kisika i BPK duţ toka izazvanih procesom autopurifikacije kao i drugim biološkim, hemijskim i fiziĉkim procesima koji se javljaju u vodnim tokovima [1]. Cilj ovog rada bio je procjena uticaja organskog zagaĊenja i nutrijenata na kvalitet vode i asimilativni kapacitet organske materije u rijeci Neretvi na podruĉju grada Mostara. Za procjenu kapaciteta samopreĉišćavanja odabrana je dionica nizvodno od HE Mostar do MP Baĉevići. Koeficijenti deoksigenacije (K1) i reaeracije (K2) su utvrĊeni i testirani u rijeci Neretvi tokom perioda malih voda. Simulacija pronosa zagaĊenja i procesa preĉišćavanja izvršena je korišćenjem numeriĉkog modela MIKE 11. Rezultati modeliranja rastvorenog kiseonika i biološke potrošnje kiseonika, kao i nutrijenata dobro se slaţu sa mjerenim vrijednostima, što ukazuje na prevalenciju deoksigenacije ugljenika zbog nitrifikacije i takoĊe pokazuje vaţnost prirodne reakcije kao dio procesa preĉišćavanja. Moţe se zakljuĉiti da su matematiĉki modeli koji se koriste za simuliranje kvaliteta vode i procesa samopreĉišćavanja vodnih tijela vaţna sredstva za podršku efikasnom...
Autori: Bojan MILOVANOVIĆ, Anna Ingaitsa MUGANDA, Vladan KUZMANOVIĆ, Ljubodrag SAVIĆ РЕЗИМЕ Анализирана је Зангарова метода за прорачун сеизмичких хидродинамичких оптерећења на вертикалну и косу контуру бетонске гравитационе бране. Уочена су знатна одступања конвен-ционалног Зангаровог поступка од тачног решења добијеног аналитичком интеграцијом Зангарових експерименталних кривих. Предложени су јеноставни регресиони изрази за прорачун сеизмичке силе и момената савијања, који веома добро апроксимирају аналитичко решење. preuzmite pun...
Autor: Haša BAJRAKTAREVIĆ- DOBRAN REZIME Detaljniji rezime cijelog ĉlanka (oba dijela) prikazan je u njegovom prvom dijelu, u prošlom broju, koji se odnosi na teoretski dio istraživanja difuzionih i disperzionih procesa u prirodnim vodotocima. U ovom (drugom) dijelu su prikazani rezultati terenskih istraživanja na tri vodotoka u BiH (Miljacka, Bosna i Vrbas), uz odreĊivanje odgovarajućih parametara difuzionih modela. Mjerenja te vrste su vrlo rijetka i u svijetu, pa su dobijeni rezultati od šireg znaĉaja, jer omogućavaju izvoĊenje zakljuĉaka o moguĉnosti primjene odreĊenih matematiĉkih modela turbulentnih difuziono-diserzionih procesa u rijekama. preuzmite pun...
Autori: Boško GAJIĆ, Branka KRESOVIĆ, Ljubomir ŢIVOTIĆ, Sneţana DRAGOVIĆ, Ranko DRAGOVIĆ REZIME Delatnost ljudi moţe znatno izmeniti osobine zemljišnog pokrivača, a zatim hidrološke i druge procese u rečnom slivu. U vezi stim, obavljena su uporedna terenska istraţivanja u cilju utvrđivanja infiltracije vode u površinskom horizontu (0–30 cm) bestrukturnog, peskovito-ilovastog, slabo humoznog distričnog fluvisola pod prirodnom livadskom vegetacijom i sličnog fluvisola koji se koristi više od 10 godina kao njivsko zemljište, u dolini reke Nišave, u okolini Pirota (Srbija). Ostali uslovi pedogeneze bili su im slični. Merenje infiltracije vršeno je pomoću duplih cilindričnih infiltrometara. Na svakoj lokaciji obavljena su po tri merenja infiltracionih karakteristika istraţenih zemljišta. Rezultati su pokazali da su u obrađivanom zemljištu konstantna (ustaljena) brzina infiltracije i kumulativna infiltracija veće za oko 699%, odnosno 447% u poređenju sa prirodnom livadom. Promena građe zemljišta uzrokovana rastresanjem oraničnog horizonta pri obavljanju agrotehničkih operacija glavni je faktor koji je uzrokovao povećanje brzine infiltracije vode nakon prevođenja prirodnih livada u oranice. Rezultati ovog istraţivanja mogu se koristiti u predviđanju površinskog oticanja, zasićene hidrauličke provodljivosti površinskh slojeva zemljišta i popunjavanja zaliha podzemnih voda, a takođe i u razvoju ili odabiru najefikasnijih metoda za navodnjavanje peskovito ilovastih zemljišta. preuzmite pun...
Autor: Mile BOŽIĆ REZIME U ovom radu su sagledane neodreĊenosti odabranih pokazatelja efikasnosti drenaţnih sistema. Analizirana je mogućnost popravke najznaĉajnijih pokazatelja uĉinka drenaţnog sistema u Panĉevaĉkom ritu. Odabrani pokazatelji su padavine (prostorna distribucija), koliĉina prepumpane vode, i ekonomski pokazatelj je analiza osetljivosti investicije, ĉiji je cilj definisanje promena dohotka od investicionog projekta pri izmeni poĉetnih uslova (prekoraĉenje investicija, povećanje troškova funkcionisanja i smanjenje prihoda od usluga). Rezultati analize neodreĊenosti suma meseĉnih padavina ukazuju na to da je proseĉna suma godišnjih padavina na meteorološkoj stanici Beograd za 16% veća u odnosu na reprezentativno podruĉje „Beljarica―. Merenja na crpnoj stanici „Borĉa–Nova― ukazuju da koliĉine prepumpane vode mogu da variraju ĉak do 40%, što ĉini da odreĊivanje koliĉine prepumpane vode na osnovu ĉasova rada pumpi i njihovog nominalnog kapaciteta nosi znaĉajnu neodreĊenost. Analiza ekonomskih efekata kompleksnog ureĊenja reţima voda na podruĉju ukazuje da naknade za odvodnjavanje treba povećati (3,75-4,5 puta) u odnosu na sadašnje iznose u cilju odrţivog upravljanja, odnosno da je konaĉna realizacija projekta nešto osetljiviji na smanjenje neto primanja, u odnosu na povećanje investicija. preuzmite pun...
